UWAGI
do ustawy z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz
niektórych innych ustaw1
Wprowadzenie ustawowego katalogu praw i wolności ucznia – uwagi ogólne
Nowy rozdział 2a w ustawie – Prawo oświatowe 2 (dalej: „PrOśw”) zawiera zmiany
niekorzystne dla życia szkoły, stosunków wewnątrzszkolnych i procesu wychowawczego.
Zagadnienia praw i wolności ucznia oraz organów powołanych do ich ochrony zostały
zebrane i rozbudowane ponad miarę w artykułach 42a oraz 42c – 42s PrOśw,
publikowanych na 30 stronach dokumentu. Zdecydowanie skromniej prezentuje się
katalog obowiązków ucznia (art. 42b), którego nie będzie można rozszerzyć w statucie
szkoły.
Projektowane w ustawie prawa i obowiązki ucznia są dalece niedoskonałe. Jak każde
prawo stanowione ulegać będą z czasem rozbudowywaniu i uszczegóławianiu, zawężając
pole wolności w kształtowaniu stosunków osobowych, niezbędnych dla rozeznawania
etycznego i budowania charakteru młodych ludzi. Prawo stanie się nie tyle chroniące
i wychowawcze co – automatyczne i bezduszne.
Według szacunków nauczycieli współczesne sytuacje konfliktowe lokują się głównie na
styku rodzice – nauczyciele (roszczeniowość części rodziców, niekompetencja części
nauczycieli) i dopiero w dalszej kolejności na styku nauczyciele – uczniowie. Ustawa nie
uwzględnia tej złożoności. Wprowadzany bez badań i rzetelnej analizy obszerny zestaw
praw ucznia jest w stanie jeszcze silniej zachwiać wypracowywaną latami
w poszczególnych placówkach delikatną równowagę stosunków między trzema
podmiotami społeczności szkolnej i zagraża wygenerowaniem nowych konfliktów.
Istnieje uzasadniona obawa, że rozbudowa praw, wolności i obowiązków ucznia wraz
z powołaniem wielostopniowych organów nadzorczych dla ich egzekwowania, wypierać
będą ze szkół proces wychowawczy oparty o naturalne relacje osobowe i kulturę
zachowań. Z uwchwalonych przepisów wynika, że ani tradycyjne powinności ucznia, ani
kultura zachowań, a tym bardziej rozeznanie etycznomoralne
nie znajdują u autorów
zmian oświatowych uznania jako źródła regulacji stosunków międzyludzkich. Zastąpić
ma je prawo stanowione – regulator postaw ucznia. Jest ono narzędziem znacznie
słabszym wychowawczo niż ugruntowana w społeczności szkolnej, wsparta na zasadach
moralnych etyka zachowań.
Jednocześnie prawo nigdy nie obejmie całokształtu problemów rodzących się
w środowisku szkolnym. Zamknięty katalog obowiązków, choć reguluje sprawy stroju
ucznia to pomija uczciwość, czystość języka czy dbałość o honor szkoły (czy nauczyciel
będzie mógł ukarać ucznia, za ściąganie odpowiedzi na sprawdzianie?).
Katalog praw i obowiązków ucznia ma objąć w równym stopniu szkoły publiczne, jak
i niepubliczne, samorządowe i prowadzone przez podmioty inne niż jednostki samorządu
terytorialnego. Taka unifikacja zawęża możliwość różnicowania pracy wychowawczej
w placówkach, godzi w zasadę pomocniczości wyrażoną m.in. w preambule Konstytucji
1 Nr druku sejmowego: 2449, zob. https://orka.sejm.gov.pl/proc10.nsf/ustawy/2449_u.htm
2 Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2025 r. poz. 1043).
2
RP i ogranicza konstytucyjne prawo rodziców do wyboru odpowiedniej dla dziecka
placówki.
Omówienie wybranych praw ucznia, skatalogowanych w art. 42a PrOśw
1. Prawo do nauczania i wychowania opartych na metodach uznanych przez
współczesne nauki pedagogiczne (art. 42a ust. 1 pkt 3)
W katalogu praw ucznia mowa jest o prawie do nauczania i wychowania opartych (cyt.):
„o metody uznane przez współczesne nauki pedagogiczne”. Warunek naukowej
uznaniowości jest błędem. Współczesne nauki pedagogiczne nie tworzą takich
rozróżnień. Katalogują i opisują zróżnicowane metody, nie dokonując ich oceny.
Przykładowo, znana publikacja B. Śliwerskiego Współczesne teorie i nurty wychowania
zawiera równorzędne zestawienie 17 teorii i nurtów, w niemałym stopniu sprzecznych
ze sobą, a jednak przez autora nie wartościowanych3. Wartościowanie metod nauczania
i wychowania nie jest współcześnie domeną nauki, lecz polityki. Nie powinno mieć
miejsca w zapisach ustawowych.
2. Prawo do kształtowania własnego stroju i wyglądu (art. 42a ust. 1 pkt 6), przy
czym w odniesieniu do stroju – z uwzględnieniem "ogólnie przyjętych norm
społecznych" (przez odesłanie do art. 42b ust. 1 pkt 4)
Wpisanie do ustawy prawa ucznia do kształtowania własnego stroju i wyglądu
uniemożliwia szkołom, które nie zdecydują się na wprowadzenie jednolitego stroju (tzw.
mundurków), ustalenie standardów jakie powinien spełniać strój oraz wygląd ucznia. Na
poziom ustawy wprowadza się de facto prawo ucznia, również szkoły podstawowej, do
stosowania mocnego makijażu, malowania włosów, tatutaży, noszenia kolczyków lub
innych widocznych ozdób piercingowych w miejscach innych niż płatki uszu. Należy przy
tym zauważyć, że klauzulę „ogólnie przyjętych norm społecznych” odniesiono wyłącznie
do stroju, a nie do wyglądu ucznia.
Tymczasem wprowadzenie określonych zasad w tym obszarze może mieć istotny walor
wychowawczy (kształtując skromność, poczucie równości), stanowić część etosu
wychowawczego szkół oraz być pożądane przez rodziców.
3. Prawo do zachowania odpowiednich proporcji między czasem przeznaczonym
na wysiłek szkolny a czasem wolnym przeznaczonym na rozwój własnych
zainteresowań, w szczególności w czasie dni wolnych od zajęć dydaktycznowychowawczych
(art. 42a ust. 1 pkt 8)
To sformułowanie również jest bardzo nieprecyzyjne i ocenne. Zamiast zmierzać
w kierunku kształtowania u uczniów systematyczności i obowiązkowości, taki zapis
w praktyce będzie sprzyjał ich roszczeniowości oraz prowadził do obniżenia poziomu
nauczania. Uczniowie będą mogli protestować przeciwko zadawaniu prac domowych,
a nawet obowiązkowi przygotowania się do zajęć czy sprawdzianów, jeśli uznają to za
zaburzające „proporcje” i godzące w ich „ustawowe prawo”. Osłabiać to będzie również
argumentację rodziców, chcących skłonić dziecko do odrobienia lekcji.
3 Wartościowanie w nauce nie jest we współczesnym, postmodernistycznym nurcie kulturowym
praktykowane.
3
Przepis będzie również prowadził do tego, że najwyższą ocenę łatwo będzie osiągnąć
każdemu bez specjalnego wysiłku czy poświęcenia, co będzie miało wpływ
antywychowawczy i demotywujący do dawania z siebie więcej.
4. Prawo ucznia do składania skarg i wniosków we wszelkich sprawach
związanych z działalnością szkoły (art. 42a ust. 1 pkt 17)
Prawo to również będzie kreować postawy roszczeniowe, a w skrajnych przypadkach –
pieniacze. Szkoły będą zmuszone do formalnego, terminowego rozpatrywania tych
spraw, co może paraliżować ich pracę i narażać na dodatkowe koszty związane
z koniecznością wynajęcia profesjonalnej pomocy prawnej. Nie zachęca ono też do
dialogu, rozmowy czy konsensualnego rozwiązywania konfliktów. Osłabia zaufanie
pomiędzy członkami społeczności szkolnej oraz autorytet nauczycieli, których
uczniowie będą mogli szantażować złożeniem skargi do rzecznika praw „uczniowskich”.
5. Wolność od dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu, w szczególności ze
względu na: płeć, wiek, wygląd, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość,
stan zdrowia, sytuację materialną, przekonania polityczne, pochodzenie
etniczne, wyznanie albo jego brak i orientację seksualną (art. 42a ust. 3 pkt 2)
Ten zapis, choć pozornie pozytywny, może w praktyce prowadzić do ograniczenia
wolności debaty w szkole, ponieważ wszelkie podważanie postulatów ruchu LGBT (np.
w kontekście tzw. małżeństw jednopłciowych, prawa do adopcji przez nie dzieci) może
być traktowane jako forma dyskryminacji.
Interpretacja płci w tym kontekście może obejmować również tożsamość płciową,
z czym już można spotkać się w orzecznictwie niektórych sądów (przy czym, w razie
wątpliwości, w ustawie wyraźnie podkreślono otwarty katalog przesłanek
dyskryminacyjnych). W konsekwencji nauczyciel, który odmówi używania
preferowanych zaimków niezgodnych z faktyczną płcią biologiczną ucznia, może być
posądzony o dyskryminację, co może pociągnąć za sobą interwencje rzeczników praw
uczniowskich.
Skutkiem będzie naruszenie chronionych konstytucyjnie wartości takich jak wolność
wypowiedzi i wolność sumienia.
Z kolei zapis o „wolności od dyskryminacji ze względu na brak wyznania” może
w praktyce prowadzić do ograniczania możliwości ekspozycji Krzyża w szkolnych
pomieszczeniach, odmawiania modlitwy w szkole, organizacji jasełek, rekolekcji
dla uczniów oraz organizowania na terenie szkoły innych wydarzeń o charakterze
religijnym (np. poświęcenie okolicznościowej tablicy przez kapłana). W sposób
szczególny będzie godzić to w szkoły katolickie, które również mają być objęte nowymi
regulacjami.
Będzie to prowadziło do naruszania gwarantowanej Konstytucją wolności religii
i sumienia (art. 53 Konstytucji) oraz zasady bezstronności światopoglądowej państwa
zapisanej w art. 25 ust. 2 Konstytucji, która nie oznacza neutralności, lecz „życzliwe
zainteresowanie”. W sposób oczywisty dotknie to wyznawców religii katolickiej, która
w Polsce jest religią dominującą, biorąc pod uwagę statystykę społeczną.
Zapis ten jest również niezgodny z powinnością kształtowania u polskich uczniów
postawy poszanowania tradycji i kultury własnego Narodu. Jak wynika z preambuły
4
Konstytucji RP – będącej jej integralną, normatywną częścią – kultura ta jest
„zakorzeniona w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu”, zaś art. 5 ustawy zasadniczej
stanowi, iż Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego. Zatem organizowanie
przez szkołę akademii czy innych wydarzeń związanych ze świętami chrześcijańskimi lub
eksponowanie symboli chrześcijańskich w widocznych miejscach w szkole jest
wypełnianiem obowiązków wynikających wprost z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Art. 42a ust. 3 pkt 2 PrOśw będzie niechybnie prowadził do skutków sprzecznych
z ustawą zasadniczą oraz – paradoksalnie – do rzeczywistej dyskryminacji części
społeczności szkolnej przywiązanej do wartości chrześcijańskich i konserwatywnych.
6. Wolność słowa i uzewnętrzniania przekonań (art. 42a ust. 3 pkt 4)
Mocne wyartykułowanie tej oczywistej wolności w ustawie oświatowej może prowadzić
do pogłębienia relatywizmu i przyzwolenia na wyrażanie przekonań (również
prowokacyjne) antywychowawczych i demoralizujących (obiektywnie złych), zaś
w szkołach katolickich na głoszenie przekonań jawnie sprzecznych z doktryną katolicką,
prowadząc de facto do podważania szczególnego charakteru tego rodzaju placówek oraz
ograniczenia prawa rodziców do wyboru szkoły formującej uczniów w duchu
określonego światopoglądu i wartości.
W tym miejscu warto przytoczyć treść art. 14 Konwencji o prawach dziecka: PaństwaStrony
będą respektowały prawo dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania
(ust. 1). PaństwaStrony
będą respektowały prawa i obowiązki rodziców lub,
w odpowiednich przypadkach, opiekunów prawnych odnośnie do ukierunkowania
dziecka w korzystaniu z jego prawa w sposób zgodny z rozwijającymi się zdolnościami
dziecka (ust.2).
Wprowadzany zapis będzie podważał również autorytet nauczycieli, skoro uczeń będzie
przeświadczony, że może mówić wszystko i uważać co chce, niezależnie od tego, czy jest
to słuszne. W takim kontekście pojęcie słuszności może przestać być kryterium oceny
ucznia, jego pracy, zaangażowania czy zachowania.
Wprowadzenie katalogu obowiązków ucznia (art. 42b)
Projekt ustawy wprowadza generalną zmianę w rozumieniu obowiązków ucznia (art.
42b), którą z punktu widzenia wychowawczego należy uznać za szkodliwą. Aktualne
rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie
oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych
(Dz.U. z 2023 r. poz. 2572 ze zm) precyzuje obszary, które szkoła uwzględnia przy ocenie
zachowania, takie jak wywiązywanie się z obowiązków, postępowanie zgodne z dobrem
społeczności szkolnej, dbałość o honor i tradycje szkoły, piękno mowy ojczystej,
bezpieczeństwo i zdrowie, godne i kulturalne zachowanie, oraz okazywanie szacunku
innym (§ 11 rozporządzenia). Ten aktualny zestaw obowiązków, choć zarysowany
ogólnie, obejmuje pełne spektrum zachowań. Mógłby zatem znaleźć godne miejsce w
ustawie. Uszczegółowienie wymienionych obowiązków winno leżeć w gestii szkoły. Co
ważne zestaw
obowiązków wyrasta zarówno z poczucia godności ludzkiej (szacunek),
poczucia powinności ucznia (obowiązkowość), przyjętej kultury zachowań, jak
i uznanych wartości (dobro społeczności, honor, piękno, tradycje szkoły). Jest zatem
osadzony mocno i powiązany z celem pracy wychowawczej nauczyciela.
5
Ustawa nowelizująca w zakresie obowiązków ucznia (art. 42b ust. 1) nie posiada takiego
mocnego osadzenia. W wielu miejscach odwołuje się do potrzeby przestrzegania
przepisów prawa niższego rzędu (statuty, regulaminy) oraz „ogólnie przyjętych norm
społecznych” i zasad postępowania. Wymienione wartości, powinności ucznia ani kultura
zachowań nie są uznane za źródła kształtowania stosunków wewnątrzszkolnych, co
prowadzi do „zawieszenia prawa w próżni aksjologicznej”. Prawo uzasadniane prawem,
niepowiązane z kierunkami rozwoju ucznia, nie może być celem pracy wychowawczej
nauczyciela. Co więcej, brak możliwości poszerzenia katalogu obowiązków ucznia
w odniesieniu do różnorodnych sytuacji szkolnych znacząco utrudni wysiłki
wychowawcze nauczycieli.
Zmiany ustawowe proponujące kształtowanie postaw uczniów bez umocowań
aksjologicznych i kulturowych będą nie tylko nieskuteczne, ale i niewychowawcze,
niszcząc wynoszoną z domów rodzinnych naturalną kulturę zachowań. Potwierdzają to
doświadczenia innych krajów. Szkoła uszczegóławianego i uświadamianego uczniom
prawa staje się bardziej instytucją niż wspólnotą, pozostając tym samym w sprzeczności
z deklarowanym przez władze „uczniowskim dobrostanem”.
Wprowadzony do ustawy katalog obowiązków ucznia obejmuje zarówno poszanowanie
przez uczniów prawa, jak i ogólnie przyjętych norm społecznych. Zapisy brzmią
bezosobowo, co osłabia ich wymowę, np.: Uczeń ma obowiązek:
− szanować prawa i wolności członków społeczności szkolnej… zamiast (prościej
a szerzej): szanować członków społeczności szkolnej) (art. 42b pkt 2)
− zachowywać się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi… zamiast
zachowywać się godnie, kulturalnie… (art. 42b pkt 3)
Sytuowanie odniesień do prawa wyżej niż odniesień do osób, których prawo to dotyczy,
nie powinno mieć miejsca z uwagi na zaburzanie procesu wychowawczego, wspartego nie
na normach prawa, ale na godności, szacunku, kulturze i zaufaniu. Tymczasem w miejsce
osobowych odniesień wychowawczych szkoła eksponować będzie prawa i normy –
sterowniki ludzkich zachowań.
Katalog obowiązków, w przeciwieństwie do katalogu praw i wolności nie będzie podlegał
rozszerzeniu w statucie szkoły. Wynika to z nowego brzmienia art. 98 ust. 1 pkt 17 –
w stosunku do szkół publicznych) oraz art. 172 ust. 2 pkt 5 ustawy – Prawo oświatowe w
stosunku do szkół niepublicznych, zgodnie z którymi w statucie będzie można
zamieścić „prawa i wolności uczniowskie inne niż wymienione w art. 42a ust. 1 i 3” oraz
jedynie szczegółowy sposób realizacji obowiązków, o których mowa w art. 42b pkt 5 i 7,
tj. dotyczących stroju, ale wyłącznie w konkretnych sytuacjach: podczas lekcji
wychowania fizycznego, zajęć odbywających się w warsztatach, laboratoriach
i pracowniach szkolnych, w czasie uroczystości, wyjść grupowych i wycieczek4.
Naruszenie art. 2 Konstytucji RP
Użyte w katalogu obowiązków ucznia pojęcie „ogólnie przyjęte normy społeczne” (art.
42b ust. 1 pkt 3) jest bardzo ogólnikowe. Pojawia się pytanie, kto miałby oceniać, jakie to
są normy. Istnieje ryzyko, że normy zdefiniowane odgórnie, np. przez kuratora czy
rzecznika praw uczniowskich, nie będą odpowiadały przekonaniom rodziców
4 Dodatkowo statut ma regulować kwestię obowiązków związanych z usprawiedliwianiem nieobecności.
6
posyłających swoje dzieci do szkół. Dlatego szczególnie pożądane jest zachowanie
autonomii szkół we wprowadzaniu szczególnych zasad zachowania (jak np. powinność
używania przez uczniów zwrotu "panie profesorze/pani profesor" w odniesieniu do
nauczycieli), a tym samym prawa rodziców do wyboru placówek o określonym
profilu wychowawczym, w tym szkół katolickich, co jest zgodne z pluralizmem
edukacyjnym.
Należy przy tym podkreślić, że posługiwanie się nieostrymi pojęciami przy określaniu
obowiązków ucznia oraz odesłaniami blankietowymi (zob. art. 42a ust. 1 pkt 5 lit. b)
narusza zasady określoności prawa oraz zaufania obywatela do państwa i stanowionego
przez nie prawa, wywodzonymi z art. 2 Konstytucji RP5.
Naruszenie konstytucyjnej zasady pomocniczości
W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano na potrzebę ujednolicenia regulacji na
poziomie kraju poprzez przeniesienie katalogu praw i obowiązków uczniów ze statutów
szkolnych na poziom ustawowy. Tymczasem, obecny stan, pozwalający na szerszą
w tym zakresie samodzielność i autonomię społeczności szkolnych, jest wyrazem
konstytucyjnej zasady pomocniczości.
Zasada pomocniczości (subsydiarności), choć wymieniona jedynie w preambule
Konstytucji RP, jest ważną dyrektywą interpretacyjną dla ustawodawcy. Wynika z niej, że
państwo powinno mieć charakter pomocniczy, co oznacza, że nie powinno przejmować
zadań, które mogą być skutecznie wykonywane przez mniejsze wspólnoty obywateli –
jednostki, rodziny, organizacje pozarządowe, samorządy lokalne, a także społeczności
szkolne. Ingerencja władzy publicznej jest dopuszczalna tylko w niezbędnym wymiarze.
Przeniesienie katalogów praw i obowiązków uczniów z poziomu statutów (lokalnego,
bliskiego społeczności szkolnej) na poziom ustawy (centralnego) – jest zaprzeczeniem
zasady pomocniczości. Jeśli wspólnoty szkolne (uczniowie, rodzice, nauczyciele) są
w stanie samodzielnie kształtować te zasady w ramach statutów, co czynią w Polsce
z powodzeniem od ponad 3 dekad, to odgórna ingerencja ustawodawcy jest
niepotrzebnym przejmowaniem kompetencji, które mogą być efektywniej realizowane na
niższym szczeblu.
Ograniczeniem autonomii szkół jest także:
1) narzucenie obowiązku rozpowszechniania przez szkołę wiedzy o prawach,
wolnościach i obowiązkach uczniowskich i obywatelskich (art. 42a ust. 5),
który przy okazji będzie prowadził do osłabienia autorytetu i szacunku wobec
nauczycieli i rodziców;
2) odejście od możliwości określania kar w statutach przez uchylenie art. 98 ust.
1 pkt 19 Prawo oświatowe, który umożliwiał określanie w statucie rodzajów kar
i trybu odwoływania się od nich, na rzecz wprowadzenia zamkniętego katalogu
kar ustawowych. MEN ustawia się w roli monopolisty na wiedzę, jak egzekwować
obowiązki i dyscyplinować uczniów;
5 Zob. M. Puzio, Kto ma decydować o obowiązkach ucznia? Dopuszczalność określania obowiązków ucznia
w statucie szkoły w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Uwagi krytyczne do propozycji nowelizacji Prawa
oświatowego, Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, https://ordoiuris.pl/analiza/ktomadecydowacoobowiazkachuczniauwagikrytycznedonowelizacjiprawaoswiatowego/
7
3) wprowadzenie obowiązkowych rad szkół w szkołach publicznych
prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. Dziś powstanie
rady szkoły lub placówki organizuje dyrektor szkoły lub placówki z własnej
inicjatywy albo na wniosek rady rodziców, a w przypadku szkół
ponadpodstawowych także na wniosek samorządu uczniowskiego (art. 81 ust. 13
PrOśw). W szkołach, w których działa rada szkoły, złożona z wybranych
nauczycieli, rodziców i uczniów, uchwala ona statut (przy czym prawo rady szkoły
do formułowania statutu zostanie w znacznym stopniu ograniczone ze względu na
narzucony odgórnie prze MEN zamknięty katalog obowiązków ucznia).
Przymusowy udział rodziców w radach prawdopodobnie nie zwiększy ich
aktywności i zaangażowania (notabene w uzasadnieniu projektu ustawy wprost
wskazano, że nowe rozwiązanie „pokaże realną sprawczość na poziomie szkolnym
przede wszystkim grupie uczniowskiej”). W szkołach bez rady szkoły, statut
uchwala dziś rada pedagogiczna, ale samorząd uczniowski i rada rodziców mają
możliwość wpływania na jego kształt poprzez wnioski i opinie. Ponadto rodzice
mają dziś możliwość wyboru dla dzieci szkół, w których panują zasady bliskie ich
metodom wychowania. Centralny katalog praw i obowiązków uderza w ten
pluralizm.
Na koniec tej części warto przytoczyć fragment stanowiska Ogólnopolskiego
Stowarzyszenia Kadry Kierowniczej Oświaty wyrażonego w ramach konsultacji
publicznych projektu ustawy:
Zmiany ograniczają autonomię szkół publicznych, co sprzeciwia się idei szkoły publicznej
(która w Polsce od 3 dekad jest szkołą samorządową, i „własnością” społeczności lokalnych).
W sytuacji tendencji do centralizacji decyzji o życiu szkoły zbędny może się stać docelowo
statut szkoły (czyli znaczące osiągnięcie polskiej szkoły po okresie PRL). Zbędne też mogą
być autorskie szkolne zasady, ustalane z uczniami, rodzicami i nauczycielami – bo powstaje
„centralny regulamin ucznia”. Naszym zdaniem kwestionuje się tu ideę naszego państwa,
opartego na konstytucyjnej zasadzie pomocniczości państwa6.
Ustanowienie „rzeczników praw uczniowskich” (art. 42d – 42s PrOśw)
Projekt ustawy wprowadza stanowisko Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich,
wojewódzkich rzeczników praw uczniowskich, powiatowych i gminnych rzeczników
praw uczniowskich (fakultatywnie) oraz szkolnego rzecznika praw uczniowskich.
Wprowadzenie tych organów należy uznać za szkodliwe. Wdrożenie uczniów do
rozwiązywania problemów szkolnych na drogach administracyjnoprawnych
może
przeszkodzić w rozwoju więzi osobowych z nauczycielami i gromadzeniu przez młodych
cennych doświadczeń w dochodzeniu do porozumień nieformalnych z osobami
dorosłymi.
Zwrócić należy uwagę na bardzo szerokie kompetencje Krajowego Rzecznika Praw
Uczniowskich oraz wojewódzkich rzeczników praw uczniowskich. Obejmują one m.in:
1) możliwość badania każdej sprawy na miejscu, nawet bez uprzedzenia;
6 Zob. Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe. ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych
ustaw (UD222) Zestawienie uwag zgłoszonych w ramach konsultacji publicznych, s. 155, do pobrania na:
https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12399703/katalog/13141787#13141787 w zakładce „Konsultacje
publiczne”.
8
2) żądanie wszczęcia postępowania wyjaśniającego wobec nauczycieli przez
rzecznika dyscyplinarnego (przez odpowiednie stosowanie art. 10a i art. 10b
ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka, Dz. U. z 2023 r. poz.
292, o którym mowa w art. 42e ust. 1 pkt 3 oraz w art. 42m ust. 1 pkt 4)7;
3) wydawanie zaleceń dyrektorowi (w przypadku Rzecznika Krajowego) lub wniosek
do kuratora oświaty o wydanie takich zaleceń (w przypadku Rzeczniów
Wojewódzkich);
4) udział w posiedzeniach rady pedagogicznej i udział w charakterze obserwatora
w zajęciach dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych;
5) możliwość żądania uchylenia postanowień statutu szkoły lub niektórych jego
postanowień.
Wprowadzenie tych organów może mieć paraliżujący charakter dla szkół oraz
opresyjny dla nauczycieli. Dyrektorzy mogą obawiać się stosowania środków
wychowawczych, jeśli podstawy ich zastosowania różniłyby się od wytycznych
rzeczników. System ten prowadzi do braku symetrii i równowagi pomiędzy prawami
ucznia a prawami nauczyciela. Nauczyciele już dziś mają problem z dyscyplinowaniem
uczniów i stawianiem granic z powodu roszczeniowości rodziców, a dodatkowe organy
tylko ten problem nasilą, być może zmuszając nauczycieli do szukania profesjonalnej
pomocy prawnej. Połączenie tego z upowszechnianiem wiedzy o prawach ucznia już od
szkoły podstawowej będzie prowadziło do napięć, kreowania postaw roszczeniowych
i uderzy w autorytet nauczycieli i rodziców.
System rzeczników praw uczniowskich godzi również w zasadę pomocniczości. Jest
bowiem wkroczeniem państwa w sferę autonomii szkół i relacji na linii uczeńnauczyciel.
Obowiązek podawania przyczyn nieobecności
Projekt nakłada na rodzica obowiązek podania przyczyny nieobecności ucznia przy jej
usprawiedliwianiu (art. 42b pkt 7 PrOśw), co świadczy o braku zaufania do rodziców
i może mieć skutki antywychowacze. Rodzice, chroniąc prywatność, mogą bowiem
podawać fikcyjne powody, co osłabi kształtowanie uczciwości u dzieci.
Obowiązek ten będzie również sprzyjał sytuacjom konfliktowym na linii rodzicszkoła
oraz prowadził do obniżenia zaufania rodziców do szkoły8.
Prawo dorosłego ucznia do wyrażenia sprzeciwu wobec udostępniania informacji
rodzicom (m.in. w zmienianym art. 44b ust. 5 pkt 5 oraz ust. 6 pkt 7, art. 44e ust. 2
i ust. 4, art. 44g ust. 1 ustawy o systemie oświaty)
Projekt przewiduje możliwość sprzeciwienia się przez ucznia, który skończył 18 lat,
udostępnianiu rodzicom informacji o m.in. jego wynikach i trudnościach w nauce, ocenach
bieżących czy rocznych ocenach klasyfikacyjnych z zajęć edukacyjnych i zachowania.
7 Co krytykuje nawet Związek Nauczycielstwa Polskiego, zob:
https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12399703/13141793/13141796/dokument741151.pdf
8 Zob. szerzej: M. Puzio, OPINIA w przedmiocie oświadczenia rodzica jako dopuszczalnej formy usprawiedliwiania
nieobecności na zajęciach edukacyjnych pełnoletniego ucznia oraz możliwości udzielania informacji o ocenach
pełnoletniego ucznia szkoły średniej1 jego rodzicom, pomimo sprzeciwu ucznia, Instytut Ordo Iuris,
https://ordoiuris.pl/wpcontent/
uploads/2023/09/opinia.pdf
9
W praktyce ograniczy to możliwość wsparcia przez rodziców ucznia, który, choć
formalnie dorosły, najczęściej wciąż pozostaje na utrzymaniu rodziców i mieszka z nimi
pod jednym dachem. Taka decyzja osłabia relacje i więzi rodzinne, chronione art. 18
Konstytucji. Ponadto, podobnie jak obowiązek podawania przyczyny nieobecności
małoletniego ucznia przy jej usprawiedliwianiu przez rodzica, prowadzić będzie do
sytuacji konfliktowych i nieporozumień na linii rodzic – szkoła.
Warto w tym miejscu przytoczyć fragment uzasadnienia rządowego projektu ustawy,
wprowadzającego art. 44e ust. 2 ustawy o systemie oświaty, który został ostatecznie
uchwalony jako ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 357): Co do zasady, uczniami szkół dla dzieci
i młodzieży są osoby niepełnoletnie (część młodzieży osiąga pełnoletność w ostatnich
klasach szkół ponadgimnazjalnych). Z tego względu w projekcie ustawy, w dodawanym
rozdziale 3a określającym ogólne zasady oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów,
przyjęto, że w szkołach dla dzieci i młodzieży oceny ucznia są jawne także dla rodziców
uczniów pełnoletnich. Zasadne jest zapewnienie rodzicom prawa do informacji nt. ocen
dziecka w trakcie całego etapu edukacyjnego, mimo że pod koniec tego etapu dziecko osiąga
pełnoletność. Końcowy etap edukacyjny jest bardzo istotny dla przyszłości dziecka.
Rozstrzygają się wówczas sprawy, które decydują o dalszych losach życiowych osoby
wchodzącej w dorosłe życie. Szczególnie ważne jest wówczas wsparcie ze strony rodziców
polegające między innymi na zaangażowaniu w sprawy szkolne dziecka. Aby można było
mówić o realnym wsparciu należy zapewnić rodzicom prawo do informacji na temat
osiągnięć, postępów i trudności w nauce dziecka9.
Podsumowanie
Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych
innych ustaw zamiast wzmacniać społeczność szkolną, prowadzi do jej formalizacji
i biurokratyzacji, osłabienia pozycji nauczycieli i rodziców oraz naruszenia
autonomii szkół.
Zmiany godzą w konstytucyjną zasadę pomocniczości oraz ograniczają rodzicom
możliwość wyboru placówki wspierającej wychowanie zgodnie z ich przekonaniami, co
godzi w art. 48 ust. 1 i 53 ust. 3 Konstytucji. Zagrażają również konstytucyjnym
wolnościom – wolności słowa, sumienia i wyznania – oraz ułatwiają wnikanie do szkół
współczesnych lewicowoliberalnych
ideologii. Utrudniają pełną formację osobową
ucznia, odrzucającą relatywizm, a opartą na dążeniu do prawdy i dobra oraz zakorzenioną
w polskiej kulturze wyrosłej z cywilizacji łacińskiej i chrześcijaństwa.
Eksponowanie praw uczniów przy ograniczeniu możliwości ustalania ich obowiązków
w statucie, w powiązaniu z systemem rzeczników praw uczniowskich, jest
antywychowawcze, godzi w autorytet nauczycieli i rodziców 10 oraz generuje
postawy roszczeniowe wśród uczniów.
Ustawa może też rodzić również konflikty na linii rodzic – szkoła, wynikające m.in.
z obowiązku podawania przyczyny nieobecności małoletniego ucznia przy jej
9 Zob. Tamże.
10 W uzasadnieniu projektu ustawy wprost wskazano: „Obecność rad szkół lub placówek pokaże też, że
uczniowie, nauczyciele i rodzice są sobie równi – i dlatego zasiadają w radzie szkoły lub placówki w równej
liczbie”.
10
usprawiedliwianiu oraz z możliwości odmowy informowania rodzica pełnoletniego
ucznia o jego wynikach w nauce i zachowaniu.
Z przyczyn wyżej podanych Koalicja na Rzecz Ocalenia Polskiej Szkoły, w trosce
o poszanowanie praw rodziców, nauczycieli oraz odpowiedzialnej formacji
uczniów, apeluje o zawetowanie przez Prezydenta RP ustawy z dnia 29 maja 2026 r.
o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw.
11
Lista organizacji zrzeszonych w KROPS:
1. Stowarzyszenie Nauczycieli i Pracowników Oświaty „Nauczyciele dla Wolności”
2. Ruch Ochrony Szkoły
3. Wolni Orzesze
4. Śląski Porządek
5. Stowarzyszenie Mur Przytomnych Poznań
6. Stowarzyszenie „Bronimy Munduru dla Przyszłych Pokoleń”
7. Stowarzyszenie Pedagogów NATAN
8. Polskie Stowarzyszenie Niezależnych Lekarzy i Naukowców
9. Stowarzyszenie Śląska Husaria
10. Stowarzyszenie Odpowiedzialny Gdańsk
11. Międzynarodowa Koalicja dla Ochrony Polskiej Wsi – ICPPC
12. Centrum Rozwoju im. Eugeniusza Kwiatkowskiego, Łódź
13. Fundacja Cegiełka dla Wolności Słowa
14. Polskie Stowarzyszenie na rzecz Ochrony Środowiska i Praw Człowieka
15. Fundacja Ordo Medicus
16. Stowarzyszenie Świadome Gryfice’22
17. Towarzystwo Wiedzy Społecznej
18. MFA, Fundacja Outbox
19. Pabjanie
20. Stowarzyszenie „Wybór – nie przymus”
21. Stowarzyszenie Rodzice Chronią Dzieci
22. Federacja Polskich Organizacji w Nowej Południowej Walii, Australia
23. Instytut Naturalnego Planowania Rodziny według metody prof. dr. med. J. Rötzera
24. Stowarzyszenie „Miłość i Odpowiedzialność” Oddział Przemyski
25. Fundacja Głos dla Życia
26. Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców
27. Stowarzyszenie Przedszkole Aniołów Stróżów
28. Stowarzyszenie „Żyj dla Innych”
29. Fundacja Szkolna im. Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego
30. Stowarzyszenie Głos Obywatelski Powiatu Opolskiego, Opole Lubelskie
31. Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris
32. Centrum Życia i Rodziny
33. Stowarzyszenie Chrześcijańskich Dzieł Wychowania
34. Grupa Łącznik
35. Małopolski Bunt
36. Ruch 16 postulatów
37. Światowe Stowarzyszenie „Republika Polonia”
38. Fundacja Mamy i Taty
39. Fundacja Osuchowa
40. Centralna Diakonia Społeczna Ruchu ŚwiatłoŻycie,
Bydgoszcz
41. Fundacja Klubu Ronina
42. Inicjatywa Oddolna i Edukacyjna „Jestem Polakiem”
43. Stowarzyszenie Ambasadorów Dzieci i Młodzieży
44. Wataha Głosu Obywatelskiego
45. Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Księdza Piotra Skargi
46. Instytut Studiów Doktrynalnych
47. Fundacja Zabuże
48. Polskie Stowarzyszenie Wolne Podkarpacie
49. Polskie Forum Rodziców
50. Odpowiedzialny Szczecin
51. Szczeciński Klub Kobiet
12
52. Ogólnopolskie Stowarzyszenie Wiedzy o Szczepieniach „STOP NOP”
53. Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich – oddział w Poznaniu
54. Instytut Myśli ProLife
55. Podkarpackie Stowarzyszenie Wolni Jasło
56. Fundacja Polskie Veto
57. Rada Szkół Katolickich
58. Parafialny Oddział Akcji Katolickiej z Baranowa Sandomierskiego
59. Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Diecezji Tarnowskiej
60. Instytut Wiedzy Społecznej im. Krzysztofa Karonia
61. Towarzystwo Katyńskie
62. Fundacja Walczącym o Niepodległość
63. Stowarzyszenie Suweren.pl
64. Koalicja dla Życia i Rodziny
65. Fundacja Nasza Szkoła
66. Stowarzyszenie Ruch Wielka Polska
67. Stowarzyszenie Klub Inteligencji Katolickiej w Poznaniu
68. Odpowiedzialne Tarnowo
69. Fundacja Polska Wielki Projekt
70. Karkonoskie Stowarzyszenie Edukacyjne u Erazma i Pankracego
71. Katolickie Stowarzyszenie Lekarzy Polskich, Oddział Mazowiecki bł. dr Ewy
Noiszewskiej
72. Fundacja Familia Nova
Zjednoczenie KonserwatywnoNarodowe
Środowisk Patriotycznych okręgu siedleckoostrołęckiego
73. Fundacja Pro Prawo do Życia Siedlce
74. Ogólnopolskie Stowarzyszenie Internowanych i Represjonowanych
75. Stowarzyszenie Patriotyczne Siedlce
76. Patrioci doliny Liwca
77. Stowarzyszenie Koliber Siedlce
78. Fundacja Rolnik Handluje – Region SiedleckoOstrołęcki
79. Zjednoczeni Siedlce, Łosice i okolice
Federacja Stowarzyszeń Weteranów i Sukcesorów Walk o Niepodległość
Rzeczypospolitej Polskiej
80. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Warszawa
81. Stowarzyszenie SpołecznoKombatanckie
Wolność i Niezawisłość
82. Związek Młodocianych Więźniów Politycznych lat 19441956
„Jaworzniacy”
83. Związek Ociemniałych Żołnierzy Rzeczypospolitej Polskiej
84. Ogólnokrajowy Związek Byłych Żołnierzy Konspiracyjnego Wojska Polskiego
85. Związek Więźniów Politycznych Okresu Komunistycznego
86. Stowarzyszenie Prawo do Prawdy
87. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe MazowszePółnoc
88. Stowarzyszenie Żołnierzy Batalionów Chłopskich Lublin
89. Stowarzyszenie Żołnierzy Armii Krajowej w Krakowie
90. Stowarzyszenie Historyczne Mazowsza Północnego.
91. Stowarzyszenie Wspólnota i Pamięć
92. Stowarzyszenie Grupa Historyczna Zgrupowanie Radosław
93. Okręg Warszawa 27 Wołyńskiej Dyw. Piechoty
94. Rada Pamięci Niepodległej Rzeczypospolitej Kampinoskiej
13