Wiersz Bohdana Urbankowskiego (1943) Pomnik Rotmistrza Pileckiego (1901–1948) powstał w 1968 roku, dwadzieścia lat po śmierci bohatera. O rotmistrzu Pileckim nie pisano nigdzie, nie wolno go było wspominać. Jego sławę miał przyćmić Józef Cyrankiewicz – w czasie wojny działacz PPS WRN, żołnierz Gwardii Ludowej i Związku Walki Zbrojnej, wsławiony udziałem w akcji odbicia Jana Karskiego, więzień obozów KL Auschwitz i Mauthausen. Po wojnie Cyrankiewicz stał się jednym z czołowych działaczy komunistycznych i jako prezes rady ministrów odmówił ułaskawienia Witolda Pileckiego, zajmując jego miejsce w panteonie więźniów i bohaterów. W kwietniu 1968 roku Cyrankiewicz potępił strajki studenckie, a w grudniu 1970 roku zaakceptował rozkaz strzelania do robotników na wybrzeżu.

Wzmianka o Cyrankiewiczu jest potrzebna, by zrozumieć kontekst historyczny wiersza Urbankowskiego i okoliczności jego napisania, a także konsekwencje jaki mógł ponieść jego autor. W tamtym czasie upomnieć się o Witolda Pileckiego, to było jak plunięcie w twarz Cyrankiewiczowi – jednemu z najważniejszych dygnitarzy komunistycznych, współwinnemu śmierci Rotmistrza.

Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte to kres upamiętniania monumentalnymi pomnikami „braterstwa broni” z Armią Czerwoną, stawiania pomników Karola Świerczewskiego, Józefa Dzierżyńskiego, Stalina, Lenina, ale także poetów służących nowej, obcej władzy, którzy układali takie wiersze:

 

ciężka gwiazda nad świerkiem;

i znów blask zorzy wielkiej.

Kraju mój, kraju barwny

pelargonii i malwy,

kraju węgla i stali…

(Władysław Broniewski, Ojczyzna)

 

To nie był kraj Bohdana Urbankowskiego. Taka estetyka dwudziestopięcioletniemu wówczas poecie nie podobała się. Zastanawia się, co w życiu Rotmistrza należałoby upamiętnić i jaki  powinien on mieć pomnik:

 

Powinien stanąć konno – jakby na wezwanie

że „Ojczyzna w potrzebie”. W żelazie i w obłoku

prosto z krwawych jak zachody  słońca

pół września.

 

W czasie kampanii wrześniowej rotmistrz Witold Pilecki był dowódcą szwadronu ułanów w 19 Dywizji Piechoty Armii Prusy, a później w 41 Dywizji Piechoty na przedmościu rumuńskim. Jego szwadron wsławił się zniszczeniem siedmiu niemieckich czołgów i dwóch samolotów. Mógłby mieć pomnik na koniu, ale taki pomnik nie upamiętniałby wszystkich jego zasług, byłby zbyt patetyczny i banalny. Poeta dochodzi do wniosku, że taki pomnik byłby nietrwały:

 

Lecz żelazo może spalić rdza. Obłok

rozwieje się jak niepamięć.

 

Rozważa pomnik z brązu – postać:

 

– w bramie Oświęcimia

niech stanie jak wędrowiec:

przyszedł tu – bo chciał.

I nie po to by cierpieć i skonać

lecz by cierpieć i ratować życie.

 

Urbankowski wskazuje inny sens cierpienia, jego teleologiczny, szlachetny wymiar, na bohaterstwo Witolda Pileckiego, który znalazł się w Oświęcimiu, bo sam chciał i miał w tym cel, chciał ratować ludzi. Brąz jednak wydaje się podobny do ludzi. Z brązu odlewa się dzwony, które mają jak ludzie serca i czasem pękają:

 

– Tak, ale nawet brąz

pęka od nazbyt mocnych

uderzeń

serca

żylasty marmur rozsypuje się w proch

jakby był ludzkim ciałem.

 

Więc i marmur nie jest dobrym tworzywem, by upamiętnić bohatera. Poeta szuka innego tworzywa. I znajduje je. Jest ono niezwykłe:

 

Więc rzeźbię w tym, co trwałe: w zawiści

ludzi małych, w tchórzostwie

zwykłych zjadaczy chleba

i w niepamięci wszystkich, wszystkich nas

– za których przeszedł przez baraki Auschwitz

ogień Powstania i kamienny

głuchy od krzyku korytarz Mokotowa.

 

Najbardziej trwałym „materiałem” wydaja się być ludzkie wady i ułomności, słabości charakteru i zwyczajna podłość, dziedziczone z pokolenia na pokolenie, od początków istnienia człowieka. W strofie tej przywołuje najważniejsze momenty z życia Rotmistrza: dobrowolny pobyt w Auschwitz, udział w Powstaniu Warszawskim oraz okrutne śledztwo i więzienie na Mokotowie, na Rakowieckiej. Trzeba zapytać, o jaką zawiść chodzi, czyją? Czego można zazdrościć Pileckiemu: cierpień w obozie, udziału w Powstaniu, czy tortur jakim był poddany i śmierci? A może pośmiertnej sławy i szlachetności postawy, uporu w dążeniu do celów, niezłomności? Kto mógł mu tego zazdrościć? Czy nie jest to oficjalnie „najważniejszy więzień” KL Auschwitz, wyniesiony na szczyty władzy – Józef Cyrankiewicz?

Wiersz Urbankowskiego nie tylko upamiętnia Witolda Pileckiego, ale i demaskuje Józefa Cyrankiewicza. Przypomina w jaki sposób zginął Pilecki i udział w jego śmierci Cyrankiewicza – kiedyś współwięźnia w obozie. Wiersz, który ma upamiętnić, demaskuje podłość Cyrankiewicza, zbrodnię, której ofiarą padł Pilecki i staje się oskarżeniem całego aparatu bezpieki, aparatu komunistycznego i partyjnego.

Bohdan Urbankowski pisząc i kolportując w maszynopisie ten wiersz wiedział czym ryzykuje, jak niebezpieczni są ludzie, których oskarża i co mogą mu zrobić. Że może trafić do tego samego więzienia na Mokotowie, na Rakowieckiej, a nawet do tej samej celi. Ale tak bywa w życiu. Dlatego kończy wiersz słowami:

 

Nie w brązie, nie w martwym marmurze,

rzeźbię w tym co żywe – jak życie.

 

A życie może być naznaczone heroizmem, albo podłością: tchórzostwem, zawiścią, niskimi pobudkami, zbrodnią. Najczęściej jest to zwykłe życie, wypełnione codzienną krzątaniną w której zaniedbujemy pamięć.

 

(z przygotowywanej do druku książki „Apollo i Marsjasz. Portrety Żołnierzy Wyklętych

i stalinowski terror we współczesnej poezji” - https://pomagam.pl/studiumprzedmiotu )