Piotr Witakowski: Polskie Unie
data:22 stycznia 2023     Redaktor: GKut

Kierując się tzw. “pragmatyzmem” sternicy nawy państwowej ukrywają warunki, na których przystępowaliśmy do UE. Na temat Protokołu Brytyjskiego panuje kompletne milczenie. Za pieniądze, a ściślej za ich samą obietnicę, mamy przyjąć nowelizację ustawy o Sądzie Najwyższym i tym samym zgodzić się na pogwałcenie i Protokołu i naszego porządku prawnego. Zgoda na gwałt za pieniądze, to przecież nierząd.
Czy Polska ma być nierządnicą ?

Jan Matejko, Unia lubelska, obraz Jana Matejki z 1869 roku
Wysokie społeczne poparcie dla samego członkostwo w UE w niczym nie uzasadnienia narodowej hańby. Czy pozostajemy „wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą egzystencyją polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu”, jak nas poucza Konstytucja z 3 maja 1791 r.? Polska nie po raz pierwszy jest w unii. Warto więc spojrzeć na historię naszych związków unijnych. Pozwalam sobie przesłać w załączeniu tekst zatytułowany “Polskie Unie”. Przeanalizowałem w nim związki, jakie Polska zawierała z innymi państwami lub jakie starała się zawrzeć. Może czas zastanowić się, jak kształtować nasze stosunki z kierownictwem UE. Może czas ujawnić, jakie to inne “kamienie milowe” podpisał nasz rząd w imieniu wszystkich obywateli.
Może czas zintensyfikować inne związki Rzeczypospolitej, z których moglibyśmy czerpać większe korzyści i nie doznawać upokorzenia.
Może czas już rozpocząć obywatelską dyskusję nad tymi problemami..
 
Piotr Witakowski

Polskie Unie


1. Unie I Rzeczypospolitej

Istotną cechą I Rzeczypospolitej było to, że jej rozwój terytorialny następował nie w wyniku militarnego zaboru ziem sąsiadów, lecz w wyniku ich dobrowolnego dołączania. To dołączanie było zwykle wynikiem zewnętrznego zagrożenia sąsiadów przez agresywne zachowanie innych państw i szukania bezpieczeństwa przez związek z Rzeczpospolitą. W przypadku zewnętrznego zagrożenia naturalną rzeczą było poszukiwanie sojusznika. W historii europejskiej tworzenie sojuszu przybierało często formę tzw. unii personalnej, tj. powierzania tronu sąsiedniemu władcy, aby zapewnić sobie stabilność i porządek w kraju, a także bezpieczeństwo z wykorzystaniem siły przyjaznego sąsiada i wspólnej obrony przed wrogiem. Również w I Rzeczypospolitej zawierano unie personalne – z Czechami (1003–1004 – Bolesław I Chrobry, 1300–1306 – Wacław II), z Węgrami (1370–1382 – Ludwik Węgierski, 1440–1444 – Władysław III Warneńczyk), z Francją (1574-1575 - Henryk I Walezy), z Siedmiogrodem (1576-1586 - Stefan Batory), z Wielkim Księstwem Litewskim (1385–1569 – Jagiellonowie), ze Szwecją (1592-1599 - Zygmunt III Waza) i z Saksonią (1697–1706 i 1709–1733 - August II i 1734-1763 - August III) [1]. We wszystkich tych uniach oba kraje objęte władzą wspólnego monarchy zachowywały odrębne instytucje państwowe. Związki takie, zarówno między monarchiami jak i pastwami o innym ustroju, określa się obecnie mianem konfederacji w odróżnieniu od federacji, która oznacza związek państw posiadających wspólną konstytucję [2]. Nie jest to jednak nazewnictwo powszechnie przyjęte, gdyż podczas wojny secesyjnej miedzy Północą i Południem obie strony posiadały konstytucję, a mimo to Północ nazywano Unią, a Południe Konfederacją. Często też unię państw, które opierają się na wspólnych instytucjach nazywa się w odróżnieniu od unii personalnej unią realną [3].

Podobnych unii było w historii wiele również w innych krajach [4]. Jedną z najbardziej znanych i ważących na losach świata była unia personalna Kastylii i Aragonii przez zawarcie w r. 1469 małżeństwa Izabeli Kastylijskiej z Ferdynandem II z Aragonii, w wyniku czego powstało później potężne Królestwo Hiszpanii, dokonano rekonkwisty Półwyspu Iberyjskiego i odkrycia Nowego Świata przez Kolumba [5].
Jednakże w odróżnieniu od innych krajów w Polsce miał miejsce również swoisty cud na miarę tysiąclecia – to unia polsko-litewska. W istocie tworzyła się ona przez dwa stulecia. Jej początek to unia krewska zawarta w Krewie w roku 1385 stanowiąca unię personalną Polski i Litwy jako wynik zobowiązania przedślubnego wielkiego księcia litewskiego Władysława Jagiełły z królową Polski Jadwigą [6].
Drugim aktem unii polsko-litewskiej była unia wileńsko-radomska z roku 1401 o tyle niezwykła, że została podpisana nie tylko przez monarchów, wielkiego księcia Witolda i króla Władysława Jagiełłę, ale również przez bojarów litewskich w Wilnie i 49 panów polskich w Radomiu [7]. Sygnatariuszami aktu międzynarodowego byli więc również wybrani poddani monarchów, co do dnia dzisiejszego musi budzić zdumienie. To niewątpliwie dowód ograniczonej władzy monarchów, a jednocześnie pierwowzór obecnej ratyfikacji umów międzynarodowych przez parlament. Skutkiem tej unii był udział wojsk polskich po stronie litewskiej w wojnie z Krzyżakami i późniejsze wspólne zwycięstwo pod Grunwaldem.
Kolejnym aktem unii polsko–litewskiej była jeszcze bardziej zadziwiająca unia horodelska podpisana w Horodle w roku 1413 (Rys. 1) [8]. Osobliwością unii horodelskiej jest fakt, że oprócz postanowień stricte politycznych i administracyjnych stanowi ona akt zbratania wyższych warstw społecznych obu narodów. W unii horodelskiej szlachta polska przyjmuje do swych herbów bojarów litewskich dokonując tzw. adopcji herbowej. Jak niezwykły był to akt, świadczy o tym cały system obrony stanu szlacheckiego określanego też jako stan rycerski. Należeli doń jedynie „szlachetnie urodzeni” i jedynie ci mieli w Rzeczypospolitej pełnię praw obywatelskich, łącznie z możliwością wyboru na tron. Uzurpacja przynależności do tego stanu była surowo karana. Dowodem tego, jak plebejusze starali się choćby nieuczciwie o przynależność do stanu szlacheckiego jest sporządzona w I połowie XVII w. przez Nekandę Trepkę „Księga chamów” (Rys. 2), w której podaje nazwiska 2534 nazwisk osób mających bezpodstawnie uchodzić za przynależne do stanu szlacheckiego [9]. Właśnie fakt hermetyczności i obrony przynależności do stanu szlacheckiego pozwala na zrozumienie rangi horodelskiej adopcji herbowej. W Horodle polskie rody szlacheckie zgodziły się nie tylko na uszlachcenie litewskich bojarów, lecz przyjęły ich do swych rodzin.

Rys. 1. Jeden z aktów unii horodelskiej z przywieszonymi pieczęciami polskiej szlachty i litewskiego bojarstwa [8].
 
Rys. 2. „Liber chamorum” – „Księga chamów” [10].
 
Ostatnim aktem unii polsko-litewskiej była unia lubelska zawarta 1 lipca 1569 roku na sejmie walnym w Lublinie. W jej wyniku powstało państwo zwane Rzeczpospolitą Obojga Narodów (Rys. 3). Korona i Litwa miały wspólnego monarchę, herb (Rys. 4), sejm, walutę, politykę zagraniczną i obronną, a odrębne - skarb, urzędy, wojsko, sądownictwo i urzędowy język. Na Litwie urzędowym językiem pozostał język ruski. Ponadto w trakcie negocjacji postanowiono, że Podlasie i ziemie ruskie (województwa wołyńskie, kijowskie, czernihowskie i bracławskie) będą należeć nie do Litwy, lecz do Korony [11].

W wyniku unii lubelskiej powstało państwo o powierzchni 867 000 km² [12] (drugie co do wielkości po Wielkim Księstwie Moskiewskim) o niezwykłym ustroju wewnętrznym. W XVI wieku prawie wszystkie kraje Europy pogrążone były w wojnach religijnych, których niejako symbolem była noc Św. Bartłomieja w 1572 roku, podczas której wymordowano ok. 5 tys. hugenotów [13]. W tym samym wieku, gdy z wszystkich krajów zachodniej Europy uciekali Żydzi przed prześladowaniami, powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów będąca schronieniem i miejscem ucieczki dla wszystkich prześladowanych innowierców. Do dziś może być zdumiewające dla innych krajów, że sami Żydzi nazywali Rzeczpospolitą rajem żydowskim (łac. Paradisus Iudaeorum) [14] i znalazło w niej schronienie 80 % wszystkich Żydów żyjących na świecie [15]. Nigdy w Rzeczypospolitej nie było prześladowań religijnych, a innowiercy korzystali z tych samych praw co katolicy, czego dowodem może być skład senatu Rzeczypospolitej. W roku 1569 zasiadało w nim 55 ewangelików, 2 prawosławnych, 55 katolickich świeckich i 15 biskupów katolickich [16]. Sam akt Unii Lubelskiej miał doniosłe znaczenie nie tylko dla obu krajów połączonych unią, lecz i dla całej Europy. Do jego dalekosiężnych skutków zaliczyć można wzorowaną na unii lubelskiej unię zawartą w roku 1707 między Anglią i Szkocją. W jej wyniku powstało Królestwo Wielkiej Brytanii [17].

Unia lubelska stworzyła w Europie środkowo-wschodniej potęgę zdolną do obrony przed agresywnymi mocarstwami – Moskwą ze wschodu i Turcją z południa. Jej twórcy nie przewidzieli jednak, że może pojawić się zagrożenie wewnętrzne. Wojna wewnętrzna wywołana w 1648 r. powstaniem Chmielnickiego była świadectwem tworzącej się odrębności narodowej Rusinów. Dla uszanowania tej odrębności zawarta została w Hadziaczu ostatnia unia I Rzeczpospolitej.

Unia hadziacka zawarta została 16 września 1658 roku między Rzeczpospolitą Obojga Narodów a Kozackim Wojskiem Zaporoskim, reprezentowanym przez hetmana kozackiego Iwana Wyhowskiego [18]. Przewidywała utworzenie Wielkiego Księstwa Ruskiego z województw kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego. Rzeczpospolita przekształcała się z Rzeczypospolitej Obojga Narodów w unię trzech równorzędnych podmiotów prawnych - Korony, Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz wspomnianego Wielkiego Księstwa Ruskiego. Powstała Rzeczpospolita Trojga Narodów (Rys. 5). Wielkie Księstwo Ruskie dostawało odrębne urzędy i stanowiska, jakie wcześniej przysługiwały Koronie i Litwie. Dopuszczono posłów ruskich do Sejmu, a biskupów prawosławnych do Senatu. Tak jak Wielkie Księstwo Litewskie również Wielkie Księstwo Ruskie miało posiadać własne wojsko, skarb, ministerstwa i urzędy pod zwierzchnictwem hetmana z własnego wyboru. Szlachta wszystkich trzech państw miała wybierać wspólnie króla, a wyższe duchowieństwo prawosławne otrzymało uprawnienia równające je z łacińskim. Dokonano też przyjęcia kozaków do stanu szlacheckiego -„Tysiąc Kozaków (starszyzny kozackiej) otrzymało nadanie praw szlacheckich jednorazowo, a stu Kozaków (z każdego pułku kozackiego) zatwierdzonych przez hetmana miało z rąk króla otrzymywać szlachectwo corocznie” [18].

Unię hadziacką zatwierdził Sejm Rzeczypospolitej i zaprzysiągł (ratyfikował) król Jan II Kazimierz Waza. W konsekwencji unii wojsko kozackie przeszło na stronę Rzeczypospolitej i 8 lipca 1659 roku, pod buławą Iwana Wyhowskiego, pokonało próbującą interweniować zbrojnie na Ukrainie naddnieprzańskiej armię moskiewską w bitwie pod Konotopem. Jednakże przeciwdziałanie Rosji sprawiło, że hetman Wyhowski został obalony i unia hadziacka nie weszła w pełni w życie.

Idea Rzeczpospolitej Trojga Narodów odżyła w Rzeczpospolitej pod zaborami i podczas Powstania Styczniowego posługiwano się jej herbem (Rys. 6).

Rys. 3. Rzeczpospolita po unii lubelskiej w 1569 r. [19].
 
 
Rys. 4. Godło Rzeczypospolitej od 1569 [19].
 
Rys. 5. Rzeczpospolita Trojga Narodów według unii hadziackiej[ 18].
Rys. 6. Herb z okresu powstania styczniowego 1863 r. [20]

2. Unie II Rzeczypospolitej

2.1. Starania o unię z krajami na wschodzie

II Rzeczypospolita powstawała w warunkach konfliktu ze wszystkimi sąsiadami. Przy jej tworzeniu ścierały się dwie koncepcje – federacyjna i unitarna. Koncepcja federacyjna, której rzecznikiem był m.in. Józef Piłsudski, zakładała odtworzenie I Rzeczypospolitej sprzed rozbiorów, a więc unii polsko-litewsko-białorusko-ukraińskiej. Obszar ten nazywano też Międzymorzem ze względu na położenie między Morzem Bałtyckim, a Morzem Czarnym [21]. Według koncepcji unitarnej, której zwolennikiem był m.in. Roman Dmowski, Polska po odzyskaniu niepodległości miała być państwem jednonarodowym i składać się tylko z ziem, na których Polacy stanowili co najmniej 60 % ludności [22].
Państwo polskie powstawało po 123 latach z niebytu w czasie wyjątkowo burzliwym, w którym do niepodległości po zakończeniu I wojny światowej zrywało się wiele innych państw. Teren byłej Monarchii Austro-Węgierskiej został podzielony między 8 różnych państw, a wśród nich 6, których przed wojną nie było [23]. To Austria, Węgry, Polska, Czechosłowacja, Królestwo Serbów Chorwatów i Słoweńców i Zachodnia Ukraińska Republika Ludowa – ZURL ze stolicą we Lwowie. Na obszarze byłej Rosji carskiej oprócz Polski powstało ponad 40 najróżniejszych organizmów państwowych. Ich liczba jest trudna do ustalenia, gdyż na tym samym terenie często powstawały i rozpadały się, niekiedy nawet w odstępach kilkumiesięcznych, różne organizmy [24]. Niektóre z nich pretendowały do tych samych ziem, które ongiś należały do Rzeczypospolitej. To 3 republiki bałtyckie, Białoruś i 2 państwa ukraińskie - oprócz ZURL również Ukraińska Republika Ludowa - URL ze stolicą w Kijowie. Stało się to przyczyną ich walk z odradzającą się Polską [25]. Efektem tych walk była likwidacja ZURL, do czego przyczyniły się bohaterskie polskie Orlęta Lwowskie i włączenie pozostałych po ZURL instytucji do URL. Zagrożenie ze strony Rosji Czerwonej skłoniło URL do zawarcia sojuszu z Polską - układ Piłsudski-Petlura z kwietnia 1920 r. (Rys. 7)[26]. Wobec przewagi militarnej Rosji była to jedyna szansa na uratowanie niepodległości URL i jednocześnie szansa na przyszły bliski związek obu państw.

Rys. 7. Symon Petlura (z lewej) dokonuje przeglądu oddziałów armii URL. 1919 rok. Na froncie oddziału gen. Iwan Omelianowicz-Pawlenko [27].

Wroga postawa państw Ententy wobec tworzenia jakichkolwiek niepodległych państw na wschód od Polski i ich starania o zwycięstwo Białej Rosji zmuszała politykę Piłsudskiego do niezwykłej ekwilibrystyki [28]. Sojusznicy z Zachodu sprzeciwiali się utworzeniu niepodległej Ukrainy. Również wewnętrzna opozycja reprezentowana przez Narodową Demokrację była przeciwna niepodległości Ukrainy. Wielka Brytania (mająca kolonie na wszystkich kontynentach poza Antarktydą !) oskarżała Polskę o imperializm, a Czesi i Niemcy zablokowali pomoc dla Polski nawet w najcięższym czasie zmagań z Armią Czerwoną [25]. Gdy w czasie kampanii Tuchaczewskiego w roku 1920 niepodległość Polski „wisiała na włosku”, jedynie wojska ukraińskie wspierały armię polską. Oddziały ukraińskiej Armii Czynnej pod dowództwem gen. Mychajły Omelianowicza-Pawlenki broniąc się zażarcie przed Armią Konną Budionnego na przedmościu rumuńskim (od Lwowa do granicy z Rumunią) zapewniły korytarz, przez który doszła węgierska amunicja [29] i możliwy stał się „Cud nad Wisłą” [30]. Bardziej na północ bohatersko broniła Zamościa przed przeważającymi siłami Armii Konnej ukraińska 6 Dywizja Siczowa pod dowództwem płk Marka Bezruczki skutecznie przyczyniając się do pokonania Armii Budionnego w bitwie pod Komarowem [30].

Znosząc upokorzenie wojska ukraińskie walczyły o niepodległość Polski, swojego niedawnego wroga, mając nadzieję, że ten dochowa sojuszu i odwdzięczy się równie ofiarnie w walce o niepodległość Ukrainy. Stało się inaczej. Mimo zwycięstwa militarnego nad Armią Czerwoną polska delegacja na rozmowy pokojowe w Rydze została zdominowana przez zwolenników Narodowej Demokracji, którzy dopuścili się haniebnej zdrady wiernych sojuszników. Strona rosyjska zażądała, aby w rozmowach uczestniczyła również delegacja ukraińska, ale nie reprezentująca URL i rząd Symona Petlury, lecz marionetkowy rząd tzw. Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Już na początku rozmów strona polska uznała tę delegację za reprezentującą Ukrainę. Delegacja ta składała się z figurantów, którzy nawet nie znali języka ukraińskiego (ukraińskojęzyczny tekst traktatu pisał więc później delegat polski Leon Wasilewski) [31]. Pokój w Rydze został podpisany 18 marca 1921 r. między Polską, Rosją i „Ukrainą” reprezentowaną, przez komunistycznych agentów. Nie tylko zdradzono wiernych sojuszników w boju. Oddano też znaczną cześć wywalczonego już przez Polskę terytorium. Na własne życzenie oddano Rosji te ziemie, których ona sama się nie domagała dokonując faktycznego rozbioru etnicznej Ukrainy między Polskę i Rosję. 18 lat później Polskę spotka podobny rozbiór.
Zmagania o wschodnią granicę nie przyniosły wymarzonego odtworzenia Polski Jagiellońskiej, nie przyniosły też niepodległości ani Ukrainie, ani Białorusi. Zdrada Ukrainy dokonana w Rydze i zajęcie Wilna przez oddziały generała Żeligowskiego w październiku 1920 r. [25] na całe stulecie przekreśliły możliwość unii z narodami sąsiadującymi z Polską od wschodu. Od tej pory Litwini będą uważać, że Wilno znalazło się pod polską okupacją, a Ukraińcy będą uważać, że pod taką samą okupacją znalazł się Lwów.

Rozpalono nienawiść, której krwawe skutki pokazała bliska przyszłość. Dla Ukraińców przekazanych Rosji w Rydze najbardziej tragiczny był Wielki Głód, jaki Rosjanie wywołali dla ujarzmienia tego narodu w latach 1932-33 [32]. Dla 1,5 mln Polaków pozostawionych w Rosji skończyło się to wymordowaniem ok. 200 tys. w tzw. „Operacji polskiej” NKWD w latach 1937‒1938 [33]. Na ziemi włączonej do Polski najtragiczniejsze dni przyszły z wybuchem II wojny światowej. Powstała w grudniu 1942 r. Ukraińska Powstańcza Armia [34] zajęła się „oczyszczaniem” Ukrainy z Polaków widząc w nich największą przeszkodę dla ukraińskiej niepodległości. Hasło UPA „Libo bude Ukraina, libo lacka krow po kolina” (Albo będzie Ukraina, albo polska krew po kolana) [35] związane było z niezwykłym barbarzyństwem i okrutną śmiercią ok. 100 tys. Polaków (Rys. 8) [36, 37].

Rys. 8. Rzeź Wołyńska [38].


2.2. Starania o unię z krajami na południu

2.2.1. Czechosłowacja po I wojnie światowej

Po zakończeniu I wojny światowej Polska od strony zachodniej i północnej nie mogła oczekiwać żadnych sojuszy. Wroga wobec niepodległości postawa Niemiec przyniosła ustalenie zachodniej i północnej granicy dopiero w wyniku Powstania Wielkopolskiego w latach 1918-1919 [39], trzech Powstań Śląskich w latach 1919, 1920 i 1921 [40] i plebiscytu na Warmii i Mazurach w lipcu roku 1920 [41] .
Nie mniej ważna była granica Polski na południu, gdzie po zakończeniu I wojny światowej głównym sąsiadem Polski stała się Czechosłowacja. Po bitwie pod Białą Górą w roku 1620 [42] Czechy doznały niemieckich prześladowań, wyższe warstwy ludności zostały całkowicie zgermanizowane, a język czeski przechował się jedynie wśród niewykształconych chłopów. W odróżnieniu od Polski przez 3 stulecia nie było w Czechach żadnych powstań i zanikły czeskie żądania narodowościowe. Wiek XIX, w którym Polacy wykrwawiali się w powstaniach, dla Czechów był dopiero czasem szukania i odtwarzania własnej tożsamości narodowej. Przysłużyli się do tego głównie literaci, publicyści wprowadzając język czeski do literatury i czasopism [43] oraz artyści, a wśród nich światowej sławy kompozytorzy Bedřich Smetana [44] i Antonín Dvořák [45]. Obudzenia politycznego dokonali głównie ludzie świata nauki, których najważniejszymi przedstawicielami byli Edvard Beneš [46] i Tomáš Masaryk [47]. Obaj mieli habilitacje z filozofii i obaj zajmowali eksponowane stanowiska polityczne. W szczególności obaj w różnych okresach pełnili funkcje prezydenta Czechosłowacji. Wszystkich, którzy przyczynili się do odrodzenia czeskiej tożsamości narodowej, nazywano „budzicielami Czech”.

Podkreślić trzeba, że przed rokiem 1914 Czesi, ani nie wierzyli w odzyskanie niepodległości, ani jej nie chcieli. Edvard Beneš doktoryzując się w 1908 r. na uniwersytecie w Dijon wystąpił z tezą utrwaloną w druku w formie 200 stronicowej książki „Le problème autrichien et lka question tchèque”, w której niepodległość Czech uważał za „kuszące, lecz niebezpieczne marzenie” i stwierdzał, że niepodległość byłaby „wielkim dla Czechów nieszczęściem” [25, str. 110-111]. Po zakończeniu I wojny światowej państwa ententy decydując o podziale terytorium między poszczególne państwa kierowały się ogólną dyrektywą, aby powstające państwa miały granice wyznaczone etnograficznie.

Obszar przyznanego terytorium miał wynikać z zasiedlenia przez poszczególne narody, a w przypadkach wątpliwych miało o przynależności decydować referendum (plebiscyt). W przypadku państw powstałych po upadku Cesarstwa Austro-Węgierskiego troską ententy było zapobieżenie odrodzeniu się Cesarstwa. Kierując się tą troską w odniesieniu do Węgier i Czechosłowacji zrezygnowano z kryterium etnograficznego - Węgrom odebrano nawet terytoria zamieszkane głównie przez Węgrów (krzywdzący układ z Trianon), a Czechosłowacji przyznano nawet terytoria zamieszkane przez inne narody (Rys. 9).

Tak życzliwy stosunek ententy do Czechosłowacji miał również swój wymiar przy ustalaniu jej granicy z Polską. W dniu 23 stycznia 1919 armia czechosłowacka wzmocniona przez oddziały czeskie przybyłe z Francji (polska Błękitna Armia mogła do Polski przybyć dopiero w kwietniu) łamiąc wcześniejsze porozumienia zaatakowała Polskę i zajęła zbrojnie Zaolzie. Nieliczne oddziały polskie ponosząc krwawe straty zatrzymały czeski najazd dopiero w bitwie pod Skoczowem. Ten czeski zabór Zaolzia został w najbardziej dramatycznym dla Polski okresie, tj. w lipcu 1920 r., usankcjonowany przez Radę Ambasadorów ententy [48] bez uzgodnionego wcześniej plebiscytu w odniesieniu do Śląska Cieszyńskiego. Sprawa Zaolzia i złośliwa czeska blokada dostaw broni do Polski na 20 lat zatruły stosunki polsko-czeskie.

Rys. 9. Mapa narodowości Czechosłowacji w 1930 roku [49].
 
Pod względem etnicznym na mapie powstałej Czechosłowacji można było wyróżnić 4 regiony. Licząc od zachodu na wschód to Czechy, Morawy, Słowacja i Ruś Zakarpacka. Tę ostatnią krainę Czesi nazywali Rusią Podkarpacką. Ruś Zakarpacka zamieszkana głównie przez Karpatorusinów – Łemków, Bojków i Hucułów - była przedmiotem starań o włączenie jej do ZURL, do Węgier, do Rumunii, do Rosji i do Czechosłowacji. Zgodnie z układem pokojowym zawartym z Austrią i zgodnie z konstytucją Ruś Zakarpacka miała otrzymać autonomię. Rusini z obu stron Karpat traktowali to jako zapowiedź utworzenia państwa ukraińskiego, toteż nawet w okresie najbardziej zażartych walk z bolszewikami w roku 1920 liczni żołnierze URL przekradali się na Ruś Zakarpacką [30]. Skrajnie rusofilski rząd czeski dążył do wspólnej granicy z Rosją i traktował Ruś Zakarpacką przedmiotowo. Dla uzyskania wspólnej z Rosją granicy Benesz deklarował przekazanie Rosji Rusi Zakarpackiej [25, str. 113, 50 str. 105]. Przyrzeczonej autonomii rząd czeski udzielił Rusi dopiero we wrześniu 1938 roku, gdy sam znalazł się pod presją układu monachijskiego [50]. Władze autonomii przyjęły dla swego kraju nazwę Karpacka Ukraina, wprowadziły na terenie kraju jako język państwowy język ukraiński i utworzyły siły zbrojne pod nazwą Karpacka Sicz [50 str. 161-162]. W marcu 1939 roku Węgry wykorzystując trudną sytuację Czechosłowacji najechały zbrojnie Karpacką Ukrainę i po walkach z nielicznymi oddziałami czeskimi i ukraińskimi dokonały aneksji kraju. Stało się to przy porozumieniu z Polską, która uważała Karpacką Ukrainę za wrogi ukraiński przyczółek powodujący niepokoje na terenie Małopolski Wschodniej i zabiegała o wspólną granicę z zaprzyjaźnionymi Węgrami.

Również Słowacja nie była traktowana przez Czechów równorzędnie, co spowodowało pojawienie się na Słowacji partii widzącej w Polsce podstawę dla Słowackiej niepodległości opartej politycznie i wojskowo o Polskę [51]. Stosunki Polski ze Słowacją były zwykle przyjazne, ale po ujawnieniu polskich roszczeń terytorialnych dotyczących Spiszu i Orawy stały się nieprzyjazne. Przekształcając Czechy i Morawy w niemiecki protektorat Niemcy wymusili oderwanie Słowacji od Czech i ogłoszenie jej formalnej niepodległości. 14 marca 1939 r. na zamkniętym posiedzeniu słowackiego sejmu ks. Józef Tiso ogłosił powstanie Pierwszej Republiki Słowackiej, której został prezydentem [51], całkowicie zależnej od Niemców. Ułatwiło to Niemcom wymuszenie na Słowacji ataku jej armii na Polskę we wrześniu 1939. W dniu 1 września 1939 r. bez wypowiedzenia wojny oddziały słowackie razem z siłami Wehrmachtu zaatakowały Polskę [52].

Ogólna sytuacja polityczna w Europie po dojściu Hitlera do władzy zintensyfikowała obawy nowych państw o rewindykację ze strony pokonanych w I wojnie mocarstw (Rys. 10). Przejawiło się to w szukaniu form zbiorowego bezpieczeństwa i zaowocowało utworzeniem trzech związków zwanych ententami. Zawarta w roku 1933 Mała Ententa przekształcała wcześniejsze dwustronne umowy zawarte w latach 1920 i 1921 między Czechosłowacją, Jugosławią i Rumunią w obronny blok polityczny [53]. Ententa Bałkańska stanowiła porozumienie zawarte w Atenach 9 lutego 1934 r. i obejmujące Grecję, Jugosławię, Rumunię i Turcję [54]. Trzecim takim związkiem była Ententa Bałtycka zawarta 12 września 1934 roku w Genewie jako sojusz Litwy, Łotwy i Estonii w celu prowadzenia wspólnej jednolitej polityki zagranicznej i obronnej państw członkowskich [55]. Niestety, żaden z tych związków nie mógł zabezpieczyć Czechosłowacji przed układem monachijskim, a po wybuchu II wojny światowej żaden z tych związków nie zapewnił obrony sygnatariuszom, podobnie zresztą, jak nie pomógł Polsce sojusz zawarty z Rumunią [56].

Rys. 10. Kształt powojennej Europy (1923–1938) [57].
 
W dniach 29–30 września 1938 na konferencji w Monachium Niemcy grożąc wojną uzyskały zgodę Włoch, Wielkiej Brytanii i Francji na przyłączenie do Rzeszy Niemieckiej należącego do Czechosłowacji Kraju Sudetów zamieszkałego w dużej części przez Niemców. Ważne, że na aneksję Kraju Sudetów wyraziła zgodę również Francja mimo tego, że w zawartym z Czechosłowacją układzie gwarantowała nienaruszalność jej granic. Czechosłowacja postawiona została przed faktem dokonanym. Pod tym naciskiem Czesi już wcześniej, bo 20 września, zgodzili się na cesję w Sudetach i Zaolzie miało przypaść Niemcom. Wobec zbliżającej się aneksji w dniu 30 września rząd polski wystąpił do rządu czeskiego z ultymatywną notą, w której domagał się odstąpienia Polsce terytorium z większością polską na Zaolziu i drobnych korektur granicy głównie na odcinku słowackim, co Czesi w dniu 1 października zaakceptowali [25 str. 657-659]. W ciągu następnych kilku dni armia polska zajęła uzgodnione z Czechami tereny zapobiegając niemal w ostatniej chwili zajęciu Bogumina przez Niemców. W ciągu kilku następnych miesięcy Niemcy dokonali likwidacji Czechosłowacji. W dniu 15 marca 1939 r. III Rzesza przekształciła Czechy i Morawy w Protektorat Czech i Moraw, którego prezydentem został Emil Hácha. Podkreślić należy, że rozwiązania te uzyskały poparcie 98 % pełnoletnich Czechów. Dzień wcześniej na terenie Słowacji niepodległość proklamowała prohitlerowska Republika Słowacka, a na Zakarpaciu, jak wspomniano powyżej, powstała efemeryczna Karpacka Ukraina. Nastąpił rozbiór Czechosłowacji (Rys. 11).
Rys. 11. Podział Czechosłowacji. 1-Niemcy, 2-Węgry, 3-Ukraina Karpacka (później do Węgier), 4-Polska, 5-późniejszy Protektorat Czech i Moraw, 6-późniejsza Słowacja [58]
 
 
2.2.2. Międzymorze

Polskie koncepcje solidarnego bezpieczeństwa abstrahowały od wspomnianych 3 entent i przyjmowały za celowe budowanie przymierza obejmującego państwa leżące na kierunku północ-południe miedzy morzami Bałtyckim, Czarnym i Adratyckim. Były to koncepcje stworzenia Stanów Zjednoczonych Europy Środkowo-Wschodniej. Sojusz taki, określany jako Międzymorze, miał na celu wspólną obronę zarówno przed Niemcami jak i przed Rosją. Pierwszą konkretną propozycję takiego sojuszu przedstawił premier Władysław Sikorski w okresie piastowania przez niego urzędu Prezesa Rady Ministrów w latach 1922-1923 (por. Rys. 12). W swojej koncepcji Wł. Sikorski zakładał zbudowanie arcyfederacji, wiążącej kraje od Bałtyku po Morze Egejskie. Arcyfederacja miała objąć Czechosłowację, państwa bloku bałtyckiego (Litwę, Łotwę i Estonię), Białoruś, Węgry, Rumunię, Jugosławię, Grecję i Bułgarię. Wyłączała Ukrainę. Trzonem przyszłego związku miała być Polska, największy z krajów bloku Międzymorza.

Inną koncepcję Międzymorza proponował w połowie lat 30. XX w. minister spraw zagranicznych Józef Beck. Koncepcja ta, nazywana też Trzecią Europą, uwzględniała napięte stosunki z Czechosłowacją i nie przewidywała jej udziału. Zasadniczą rolę w koncepcji Trzeciej Europy, oprócz państw bałtyckich, miałyodegrać państwa południowo-wschodniej Europy - Rumunia, Węgry wraz z Rusią Zakarpacką, Jugosławia, Włochy oraz Turcja [59].

Rys. 12. Mapa przedstawia projektowany obszar Międzymorza wg propozycji Władysława Sikorskiego.
Kolor jasnozielony to tereny białoruskie i ukraińskie, od 1921 r. należące do ZSRR [59].
 
 
Projekt bloku Międzymorza stanowił raczej przejaw rozpaczliwego poszukiwania dodatkowych gwarancji bezpieczeństwa dla Polski w obliczu rozkładu systemu międzynarodowego, jaki powstał po I wojnie światowej w Europie. Koncepcja Sikorskiego nie miała szans na realizację ze względu na konflikt polsko-czeski, natomiast koncepcja Becka nie miała szans właśnie ze względu na pominięcie położonej centralnie Czechosłowacji. Podkreślić jednak trzeba, że prezydent Beneš nie chciał żadnego sojuszu z północnym sąsiadem, aby nie wejść w konflikt z Niemcami, a zwłaszcza z sowiecką Rosją. Ponadto zarówno w Czechosłowacji jak i w Rzeczpospolitej stosunek do związku obu państw był zróżnicowany w zależności od środowiska politycznego, co było wynikiem konfliktu o Zaolzie [60].

2.2.3. Próba sojuszu wojskowego

Jako prezydent Czechosłowacji Beneš miał marzenie, aby wejść w sojusz z Rosją [60] i uzyskać z nią wspólną granicę. Dopóki to nie nastąpi, zakładał pełną uległość wobec stanowiska państw ententy. Gdy w Monachium postanowiono o oddaniu Niemcom Kraju Sudetów, Beneš bez protestu podporządkował swój kraj tej decyzji. Osobliwością była polityka Beneša w sprawie Zaolzia. Zrobił wszystko, aby sporne terytorium przejęli Niemcy, a nie Polacy [61]. Uniemożliwił armii obronę kraju i przekazał całość przemysłu i uzbrojenia Niemcom. Sam natomiast w dniu 5 października 1938 r. podał się do dymisji i wyjechał z Czechosłowacji. Zgodnie z konstytucją Zgromadzenie Narodowe (parlament) powołało na urząd prezydenta Emila Hachę.

Przeciwko takiej polityce protestowali liczni przedstawiciele armii czechosłowackiej szukając ratunku w federacji z Polską. Głośny był memoriał gen. Sylvestra Bláhy z roku 1934 przekazany ówczesnemu prezydentowi Masarykowi, w którym dowodził, że bez współpracy wojskowej z Polską, Czechosłowacja nie może obronić się przed atakiem niemieckim i domagał się zawarcia z Polską sojuszu militarnego [62]. W okresie 20-lecia międzywojennego odbywały się rozmowy między dowództwem armii polskiej i czechosłowackiej. Przedstawiciele armii czechosłowackiej wskazywali na sympatię do Polski w swej armii i podkreślali różnice między stanowiskiem wojskowych, a czechosłowackich polityków w kwestii współpracy z Polską. Owocna okazała się współpraca wywiadów. Jednakże mimo starań ze strony czeskich oficerów, aby doprowadzić do sojuszu wojskowego z Polską, Beneš skutecznie te starania blokował. Wzbudzało to nieufność strony polskiej i w sytuacji, gdy zagrożeni niemiecką aneksją Czesi oferowali pomoc w rozwoju polskiego uzbrojenia i przemysłu, strona polska czeską propozycję odrzuciła [63]. W ostatnich dniach swojej niepodległości Sztab Główny armii czechosłowackiej, aby nie dopuścić do zajęcia wyposażenia swych wojsk przez Niemców, w poufny sposób zaproponował Polsce przejęcie najcenniejszego uzbrojenia swej armii, w tym czołgów i samolotów. Polska miałaby za to zapłacić dopiero po odzyskaniu niepodległości przez Czechosłowację. Rydz-Śmigły odrzucił i tę propozycję uzasadniając odmowę tym, że Polska nie ma środków na eksploatację takiej ilości sprzętu [64]. Pamiętać trzeba, że Czechosłowacja w tym czasie była potęgą przemysłową i jej armia była znacznie lepiej uzbrojona od armii polskiej (Rys. 13) [65]. Sojusz wojskowy obu państw w pełni równoważył siły Wehrmachtu, a biorąc pod uwagę czeskie fortyfikacje współpraca wojskowa z Polską dawała duże szanse na wspólne odparcie niemieckiej inwazji i pokonanie armii niemieckiej. Niestety, w 1938 roku Polska zostawiła Czechoslowację bez pomocy. Rok później Polska nie mogła oczekiwać pomocy od Czechosłowacji. Każde z państw było w chwili zagrożenia osamotnione i każde straciło niepodległość.

Druga Rzeczpospolita miała szanse i na unię z Ukrainą i na unię z Czechosłowacją. Zaprzepaszczenie pierwszej szansy zaowocowało tragedią Wołynia, zaprzepaszczenie drugiej utratą niepodległości.

Rys. 13. Nowoczesne czołgi czeskie. W marcu 1938 po zajęciu Czech Niemcy, nie licząc innych rodzajów, przejęli 298 samych tylko czołgów LT vz. 35, które przewyższały odpowiedniki niemieckie. Wykorzystane zostały przez Wehrmacht do ataku na Polskę we wrześniu 1939 roku [66].


3. Unie z okresu II wojny światowej

Utrata niepodległości najpierw przez Czechosłowację, a następnie przez Polskę, potwierdzała słowa Tomáša Masaryka z okresu I wojny światowej, że bez wolnej Polski nie może być wolnych Czech, a bez wolnych Czech nie może być wolnej Polski [67]. Okres II wojny światowej był jednocześnie okresem analiz klęski wrześniowej i rozwoju koncepcji federacyjnych, które miały zapewnić bezpieczeństwo Polski po wojnie. Świadomość, że na wschodzie i na zachodzie są wrogie Polsce mocarstwa wyznaczała jedyny możliwy kierunek koncepcji federacji, czyli południe. Powołany do życia 30 września 1939 roku w Paryżu rząd Władysława Sikorskiego już w październiku 1939 r. rozpoczął pierwsze rozmowy z przedstawicielami Czechosłowacji na emigracji na temat powojennej współpracy między oboma krajami [68]. Były one początkowo trudne, gdyż emigracja czechosłowacka była podzielona i w odróżnieniu od Polski nie istniał emigracyjny rząd Czechosłowacji. W sensie prawnym Czechosłowacja przekształciła się w protektorat Czech i Moraw oraz Republikę Słowacką, a na emigracji konkurowały ze sobą przedstawicielstwa Czech (były prezydent Beneš) i Słowacji (były premier Hodża). Po upadku Francji w czerwcu 1940 r. zarówno rząd polski jak i instytucje emigracji Czechów i Słowaków przeniosły się do Anglii. W lipcu 1940 rząd Wielkiej Brytanii uznał sformowany przez Beneša Czechosłowacki Komitet Narodowy za prowizoryczny rząd czechosłowacki, a Beneša za jego prezydenta. W sierpniu 1940 r. Komitet Narodowy został uznany przez rząd Sikorskiego. Rozpoczęły się rozmowy na temat zbudowania powojennej unii Polski i ČSR [68], które zaowocowały ogłoszeniem w dniu 11 listopada 1940 roku wspólnej deklaracji, że „Polska i Czechosłowacja ... zdecydowane są po ukończeniu wojny wejść ze sobą, jako państwa niepodległe i suwerenne, w ścisły związek polityczny i gospodarczy, który stałby się podstawą nowego porządku rzeczy w Europie Środkowej i gwarancją jego trwałości” [68]. Dla opracowania zasad przyszłego związku państw powołano Mieszany Komitet Koordynacyjny Polsko-Czechosłowacki, który rozpoczął swą pracę w dniu 31 stycznia 1941 r. Benesz, który zdominował wszystkie czechosłowackie środowiska emigracyjne, prowadził politykę skrajnie rusofilską, toteż wszelkie posunięcia dyplomatyczne w stosunku do polskiego partnera konsultował z dyplomatami sowieckimi, przekazując im nawet tajne dokumenty z rozmów [69]. Wybuch wojny niemiecko-rosyjskiej w czerwcu 1941 roku zmienił również warunki negocjacji polsko-czechosłowackich na temat przyszłej unii. W dniu 18 lipca 1941 roku zostało podpisane rosyjsko-czechosłowackie porozumienie polityczne, a w dniu 30 lipca 1941 układ polsko-rosyjski, tzw. „układ Sikorski-Majski”. Od czasu wejścia Rosji do wojny po stronie aliantów rząd Beneša zaczął czynić starania, aby rozluźnić związek z Polską, ale dla celów propagandowych zgodził się na opublikowanie deklaracji obu rządów o przyszłym związku między państwami (Rys. 14).

Rys. 14. Treść układu polsko-czechosłowackiego opublikowana w tygodniku wychodzącym przy armii Andersa [70].
 
 
Równocześnie strona czechosłowacka zaczęła mnożyć przeszkody przed zawarciem politycznego porozumienia. Poza warunkiem związanym z przynależnością Zaolzia postawiła warunek, aby przyszły związek (federacja lub konfederacja) był zaakceptowany przez Rosję. Akceptując zabór przez Rosję ziem wschodnich Rzeczypospolitej oraz aneksję republik bałtyckich Beneš proponował, że będzie arbitrem w naprawie stosunków polsko-sowieckich, a związek Polski i Czechosłowacji powinien być przekształcony w trójstronny sojusz Czechosłowacji, Związku Sowieckiego i Polski [68]. W dniu 15 lipca 1942 r. sowiecki poseł przy rządzie czechosłowackim Aleksander Bogomołow poinformował ten rząd, że Związek Sowiecki jest przeciwny prowadzeniu polsko-czechosłowackich rokowań na temat konfederacji. W osobistej rozmowie z premierem Sikorskim w dniu 15 listopada 1942 r. Beneš oświadczył, że dalsze współdziałanie z rządem polskim może być prowadzone jedynie za zgodą sowiecką [69]. Oznaczało to w praktyce koniec negocjacji nad przyszłym związkiem obu państw.

Dalsze wydarzenia do końca wojny i po niej potoczyły się zgodnie z marzeniami Beneša. Po wojnie Zaolzie zostało przy Czechosłowacji. Gdy w czerwcu 1945 roku na życzenie Polaków z Zaolzia oddziały polskie przekroczyły Olzę, czerwonoarmiści wespół z Czechami momentalnie rozbroili polskie oddziały [71]. Związek Sowiecki zachował zaanektowane zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow z 1939 roku wschodnie tereny Rzeczypospolitej i zajął teren Ukrainy Zakarpackiej. Storpedowanie przez Beneša idei federacji polsko-czechosłowackiej doprowadziło do upadku idei zbiorowego bezpieczeństwa, jakie zapewnić miała federacja krajów Europy Środkowej. O granicach między państwami zadecydowała Wielka Trójka (USA, ZSRR i Wielka Brytania). Zarówno Polska jak i Czechosłowacja znalazły się pod faktyczną okupacją sowiecką. Bezpośrednio po wojnie Edvard Beneš został prezydentem Czechosłowacji, a Jan Masaryk (syn Tomáša Masaryka), pełniący funkcję ministra spraw zagranicznych w rządzie emigracyjnym, zachował tę funkcję również w rządzie powojennym. Jednakże w wyniku zamachu stanu w 1948 roku pełnię władzy przejęli komuniści. Jan Masaryk nie chciał podąć się do dymisji i zginął tragicznie - „wypadł przez okno” [72]. Beneš podał się do dymisji (drugi raz w życiu) i uratował życie, ale tylko na 3 miesiące [46].
Powtórne zaprzepaszczenie szansy na unię Polski i Czechosłowacji przyniosło tym razem jeszcze bardziej tragiczne następstwa, niż za pierwszym razem. Tym razem niepodległość utraciły nie tylko Polska i Czechosłowacja, ale prawie wszystkie kraje Międzymorza.

4. Polska koncepcja unii państw Europy Środkowej i Wschodniej

Unia Polski i Czechosłowacji była dla rządu Sikorskiego podstawowym elementem całej koncepcji kolektywnego bezpieczeństwa w Środkowej Europie. Przedstawiając tę koncepcję podczas wizyty w USA w grudniu 1942 roku Władysław Sikorski przewidywał zbudowanie dwóch bloków [68]:
1) bałkańskiego - Jugosławia + Grecja + Bułgaria + Albania i być może także Turcja - oraz
2) północnego – Polska i Czechosłowacja + Litwa + Węgry + Rumunia.

W istocie, była to zmodyfikowana koncepcja Międzymorza, jaką Sikorski przedstawił w czasie swego premierostwa w latach 1922-1923. W czasie konferencji Międzynarodowego Biura Pracy w Nowym Jorku w styczniu 1942 r. Polska, Czechosłowacja, Jugosławia i Grecja powołały Radę Planowania Europy Środkowej i Wschodniej (Central and East European Planning Board). Pracowała ona nad projektami powojennej odbudowy regionu i reform gospodarczo-społecznych oraz formami wzajemnej współpracy [73]. W siedzibie polskiego rządu w Londynie gen. Sikorski organizował spotkania z przedstawicielami rządów państw okupowanych (Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji, Belgii, Holandii, Luksemburga, Norwegii, Komitetu Wolnej Francji), aby inicjować regionalne związki w Europie. Powołały one Komitet Spraw Zagranicznych, w którym planowały powojenną organizację Europy. Bloki federacyjne państw miały zapewnić im partnerską pozycję wobec krajów Wielkiej Trójki.
Trwałym powojennym efektem tych spotkań było zawarcie umowy z 1944 r. Belgii, Holandii i Luksemburga o powołaniu tzw. Beneluksu. Na nim była wzorowana późniejsza integracja Europy Zachodniej [73]. Europa Środkowa w planie gen. Sikorskiego miała być strukturą zbudowaną pokojowo i zintegrowaną z Europą Zachodnią. Należałyby do niej państwa Europy Środkowej zarówno alianckie jak i sojusznicze III Rzeszy. Światowa organizacja pokoju i bezpieczeństwa opierałaby się na systemie bezpieczeństwa zbiorowego z międzynarodowymi siłami pokojowymi, złożonymi z kontyngentów państw. Koncepcja ta była zajadle zwalczana przez Związek Sowiecki, który widział w niej zaporę przeciwko zamierzonemu zniewalaniu kolejnych krajów z orbity jego wpływów.

5. Karta Wolnego Międzymorza

Powojenny porządek świata narzucony decyzjami Wielkiej Trójki budził gorycz i sprzeciw nie tylko Polaków. Prawie cała strefa Międzymorza dostała się pod panowanie Związku Sowieckiego. Działalność rządu Sikorskiego w czasie wojny nad doprowadzeniem do powstania dwóch bloków dała początek powojennemu ruchowi intelektualnemu poświęconemu wypracowaniu koncepcji lepszego porządku w tej części Europy. Dominującą ideą była koncepcja federacji obejmującej wszystkie narody Międzymorza. Ruch ten przybrał formę Środkowoeuropejskich Klubów Federalnych tworzonych przez przedstawicieli krajów środkowoeuropejskich pozostających na emigracji. Przez kilka lat były one jedynymi wspólnymi organizacjami emigracji politycznej po II wojnie światowej. Powstawały w Londynie, Rzymie, Brukseli, Paryżu, a także w głównych skupiskach emigrantów we Frankfurcie, Monachium, Innsbrucku oraz na szlaku bojowym II Korpusu Armii Polskiej - w Bejrucie i w Jerozolimie [74].
Szczególne znaczenie miał Środkowoeuropejski Klub Federalny, założony w Rzymie 18 sierpnia 1945 roku, bazujący w dużej mierze na dorobku klubów zakładanych na szlaku II Korpusu Polskiego i pretendujący do ich reprezentowania. Klub ten wprowadził do obiegu pojęcie Intermarium, będące swoistą translacją polskiej koncepcji Międzymorza, co nie u wszystkich budziło pozytywne skojarzenia. Swą mocną pozycję wśród emigracji i pewien rozgłos w świecie Klub zawdzięczał przede wszystkim biuletynowi „The Intermarium Bulletin”, ukazującemu się (nieregularnie) do 1953 roku w wersji francusko-angielskiej i polskiej. Od 1948 roku biuletyn ten stał się trybuną wszystkich klubów, a następnie Środkowoeuropejskiego Ruchu Federalnego. 25 sierpnia 1945 roku Klub opublikował Kartę Wolnego Międzymorza [75], w którym odsłaniał meritum promowanej koncepcji, a która stała się manifestem całego ruchu federacyjnego (Rys. 15).

 
 
*
Rys. 15. Strona tytułowa i pierwsza strona wstępu Karty Wolnego Międzymorza wydana nakładem Klubu Federalnego Środkowoeuropejskiego, Rzym 1946. Karta podpisana została przez „Komitet Redakcyjny „Intermarium” – wydawnictwa poświęconego idei konfederacji i współpracy narodów Międzymorza Bałtycko-Czarnmorsko-Egejsko-Adriatyciego” [75].
Według tej koncepcji należało abstrahować od granic między poszczególnymi państwami, a związek środkowoeuropejski tworzyć jako związek 16 narodów zamieszkujących Międzymorze. W Karcie Wolnego Międzymorza czytamy:

„Aby umęczonym narodom Międzymorza zabezpieczyć raz zdobytą wolność i aby wzmocnić system ogólnego pokoju w Europie i w świecie, trzeba dążyć do powstania na terenie Międzymorza konfederacji, czyli związku państw złączonych sojuszem, w skład którego weszłyby, zgodnie z suwerenną wolą odnośnych narodów, wyrażoną w przyszłości w warunkach zupełnej swobody i demokracji, państwa narodów Międzymorza: Albańskiego, Białoruskiego, Bułgarskiego, Chorwackiego, Czeskiego, Estońskiego, Greckiego, Litewskiego, Łotewskiego, Polskiego, Rumuńskiego, Serbskiego, Słowackiego, Słoweńskiego, Ukraińskiego, Węgierskiego...
Historia uczy przeto że, zachowując suwerenność konieczną dla pełnego rozwoju wszystkich sił narodowych, państwa Międzymorza powinny współdziałać ze sobą w aliansie i występować na zewnątrz jako jedna całość polityczna i obronna...
Zamierzona konfederacja państw Międzymorza powinna się oprzeć na następujących zasadach, wyrażonych w umowach międzynarodowych, konstytucjach państw wchodzących w skład konfederacji i w statucie konfederacji:

A. Konfederacja winna zapewnić skuteczną współpracę państw skonfederowanych w następujących umówionych dziedzinach:
a) wspólnej polityki zagranicznej;
b) wspólnej obrony konfederacji i wszystkich państw w jej skład wchodzących;
c) kierownictwa wspólnymi sprawami gospodarczymi;
d) upowszechnienia oświaty i troski o wymianę dóbr kulturalnych pomiędzy skonfederowanymi narodami....”

Już po opublikowaniu Karty do komitetu redakcyjnego wpłynęło następujące oświadczenie.
KAUKAZ JESZCZE ŻYJE

Po zapoznaniu się z kartą wolnego Międzymorza wyrażamy niezłomne przekonanie, że narody Kaukazu – Azerbejdzańczycy, górale Kaukazu, Gruzini, Ormianie – w całej rozciągłości będą się solidaryzować z zasadami karty. Zgłaszamy swoją współpracę dla szerzenia wyłożonych w karcie haseł i dla walki w imię prawdziwej sprawiedliwości dla wszystkich narodów, których wrogiem był i jest imperializm moskiewski w każdej jego postaci. Wyrażamy niezłomne przekonanie, że w przyszłości w dziele budowy lepszego jutra Konfederacja Kaukazka, powstała z prawdziwie wolnych narodowych państw, a nie fikcyjnie niepodległych sowieckich republik, będzie współpracować i pozostawać w przyszłym sojuszu z Konfederacją Narodów Międzymorza.
Uważamy, że powstanie Konfederacji Międzymorza zapewni i utrwali niepodległość i bezpieczeństwo wolnych narodów Kaukazu.
Walczymy i zawsze będziemy walczyć o suwerenny i niepodległy byt naszych narodów.

Za Waszą i Naszą Wolność !

Komitet Redakcyjny
Wydawnictw Konfederacji Narodów Kaukazu”


W dołączonym później do Karty tekście zatytułowanym „Po ustaniu działań wojennych” czytamy:

„W chwili obecnej, gdy po formalnym zakończeniu wojny w Europie, nadeszło także zakończenie wojny w Azji – liczne ludy świata oddają się radości. Nie jest i nie może ona być udziałem narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Poddane okupacji sowieckiej, pozbawione niepodległości, wyzute z najbardziej elementarnych praw ludzkich – odczuwają one najsilniej w tak zwanym „dniu zwycięstwa”, ponury tragizm chwili. Zakończenie wojny przynosi sponiewieranie tych zasad, w imię których oręż był podjęty”.

6. Emigracyjne koncepcje unii Polski po II wojnie światowej

Przesłanie zawarte w Karcie Wolnego Międzymorza spajało środowiska emigracyjne z krajów opanowanych przez Związek Sowiecki. Było ideą jednoczącą i wskazującą kierunek działania dla bardzo różnych ideowo środowisk, jakie tworzyły Środkowoeuropejskie Kluby Federalne. Podnoszenie koncepcji federacji narodów Międzymorza utrzymywało jednocześnie świadomość w społeczeństwach Zachodniej Europy, że kraje Międzymorza zostały porzucone przez wolny świat. W pierwszych latach po zakończeniu wojny wszelkie tendencje zmierzające do naruszenie układu z Jałty były przez rządy „Wolnego Świata” i sprzyjające im media tępione pod zarzutem „działalności reakcyjnej” i „dążenia do wojny”. Z perspektywy czasu zdumiewające jest jak dalece posunięta była współpraca Wielkiej Trójki w ograniczaniu i tępieniu wszelkiej działalności, która nie miała akceptacji Związku Sowieckiego. Cofnięto uznanie dla emigracyjnych rządów. Polskę wyeliminowano z wielkiej parady zwycięstwa w dniu 8 czerwca 1946 r., majątek Rządu Rzeczpospolitej przekazano władzom komunistycznym w Polsce, a przedstawiciele władz Rzeczpospolitej doznawali nieustannych upokorzeń ze strony dotychczasowych sojuszników. Najbardziej ucierpieli przedstawiciele emigracji z krajów włączonych bezpośrednio do Związku Sowieckiego. Zgodnie z zobowiązaniem podpisanym w Jałcie „obywateli radzieckich” uciekających przed sowieckimi prześladowaniami siłą deportowano do Związku Sowieckiego

świadomie wysyłając ich wprost do sowieckich więzień, łagrów i obozów śmierci. Operacja ta przeprowadzona na życzenie Sowietów objęła około trzech milionów osób [74 str. 82].
Dopiero początek zimnej wojny ukrócił polityczną i rzeczywistą współpracę Zachodu z Sowietami. Najpierw Amerykanie, a potem i inne kraje zezwoliły na bardziej otwartą działalność środowisk emigracyjnych z krajów Europy Środkowej i tym samym rozwój koncepcji integracyjnych. Mimo, że integracja krajów europejskich objęła najpierw kraje Zachodniej Europy, to paradoksalnie najbardziej zdeklarowanymi zwolennikami federacyjnego zjednoczenia powojennej Europy byli przedstawiciele krajów środkowoeuropejskich. Dla nich demokracja wewnętrzna i jej przedłużenie w polityce zagranicznej w postaci równoprawnego związku kilku państw było jedynym możliwym i optymalnym rozwiązaniem.
W pierwszych latach zimnej wojny uchodźcy polityczni z Europy Środkowo-Wschodniej doznali ze strony Stanów Zjednoczonych wielostronnego wsparcia, co przy niechętnym do nich stosunku ze strony krajów Europy Zachodniej było zdumiewające. Zyskali możliwość wydostania się z niezbyt gościnnej dla nich Europy Zachodniej poza obowiązującymi procedurami emigracyjnymi, a ponadto byli do pobytu w USA namawiani i zachęcani do działania na rzecz własnych ciemiężonych krajów. Zyskali szczególne oparcie i legitymizację dla swej działalności w postaci powołanego w roku 1949 pozarządowego Narodowego Komitetu Wolnej Europy – NKWE (National Committee for Free Europe – NCFE) [74]. Komitet ten stał jednak na stanowisku, że porozumienie z Jałty musi być przestrzegane [76], toteż środkiem do realizacji demokratycznych przeobrażeń w krajach europejskich miało być „podejmowanie wysiłków przez radio, prasę i inne środki na rzecz pielęgnowania u ich rodaków w Europie Wschodniej ideałów indywidualnej i narodowej wolności”[74]. Najważniejszym środkiem w tych wysiłkach stało się Radio Wolna Europa.
W miarę rozwoju wydarzeń międzynarodowych ewoluowały też koncepcje integracyjne wśród środkowo-europejskiej emigracji. Utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali w roku 1952 i śmierć Stalina w roku 1953 zaowocowały koncepcjami integracji Środkowej Europy na zasadzie gospodarczej. Z inicjatywy Komitetu Wolnej Europy doszło do utworzenia jesienią 1953 roku specjalnej komórki – Federation Group Committee – mającej za zadanie rozeznanie możliwości realizacji planów federacyjnych w odniesieniu do całego kontynentu. Również z inicjatywy Komitetu Wolnej Europy w dniu 10 sierpnia 1954 roku powołano organizację o nazwie Zgromadzenie Europejskich Narodów Ujarzmionych (Assembly of Captive European Nations – ACEN). Organizacja zrzeszała emigracyjnych przywódców politycznych, działaczy i intelektualistów z 9 krajów: Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, Bulgarii i Albanii (Rys. 16). Celem działania organizacji było zapewnienie pokojowymi sposobami wyzwolenia z komunizmu państw okupowanych lub podporządkowanych ZSRR, a jej struktura była wzorowana na Organizacji Narodów Zjednoczonych [77].

Rys. 16. Państwa członkowskie ACEN [77].
 
Wbrew późniejszym opiniom, że integracyjne działania emigracji krajów Międzymorza były marzycielstwem [74] lub mitem [78], integracja nie była już tylko marzeniem, ale stała się podstawowym postulatem dla większości polityków i partii politycznych w kwestii organizacji powojennych stosunków międzynarodowych.

Wszystkie działania integracyjne prowadzone wśród emigracji toczyły się z istotnym udziałem emigracji polskiej. Na szczególną uwagę zasługuje utworzony w kwietniu 1948 r. w Londynie Ruch Młodych Federalistów Europy Środkowej (Central European Federal Youth Movement, CEFYM), z którego w 1959 r. wykształciła się organizacja o nazwie Federaliści Europy Środkowej (Central European Federalists, CEF) [79]. Organizacja postrzegany była również jako młodzieżówka londyńskiego Klubu Federalnego. Do głównych celów organizacji należało jednoczenie młodych mężczyzn i kobiet pomiędzy 16 a 35 rokiem życia z państw Europy Środkowej w celu utworzenia Federacji Europy Środkowej i jej jedność w walce o wolność i wyzwolenie spod komunistycznego jarzma. W dniu 1 stycznia 1958 r. na mocy traktatów rzymskich powstała Europejska Wspólnota Gospodarcza, EWG (European Economic Community, EEC) przekształcona w r. 1992 na podstawie traktatu z Maastricht we Wspólnotę Europejską) [80]. Na kongresie CEF w roku 1965 przyjęto, że powstała Federacja Europy Środkowej ma być partnerem dla Federacji Europy Zachodniej. Członek Komitetu Wykonawczego CEF, Czech, prof. Stefan Velinsky w swych publikacjach podkreślał, że w budowie Federacji Europejskiej niezbędna jest tolerancja, utożsamiana z demokracją. Była ona istotna z uwagi na specyfikę „europejskiego społeczeństwa” złożonego z bardzo wielu narodowości i kultur. Unifikacja polityczna nie powinna oznaczać ujednolicania kultury. Powinno się zachować wielokulturowość i wielonarodowość Europy, a do tego właśnie niezbędna była tolerancja. Velinsky przeciwstawiał się poglądowi, iż Federacja Europejska może być tylko powtórzeniem i imitacją Stanów Zjednoczonych Ameryki. Nie zgadzał się z tym, ponieważ uważał, że społeczeństwo amerykańskie jest w gruncie rzeczy jednonarodowe, natomiast Europa składa się z wielu narodów i tak powinno pozostać. Dla zachowania wielokulturowośći i wielonarodowości Europy niezbędna jest tolerancja [79].

7. Wewnętrzne koncepcje unii Polski po II wojnie światowej

7.1. Koncepcje w czasie PRL

Po opanowaniu Polski przez Związek Sowiecki i zdławieniu wszelkich ruchów niepodległościowych cenzura uniemożliwiła artykułowanie jakichkolwiek koncepcji politycznych oprócz chwalenia PRL i jej związku z ZSRR. W szczególności cenzurą zostały objęte wszelkie sprawy związane ze stosunkami polsko-czechosłowackimi. Nachalnie natomiast propagowano zacieśnianie związku z „ojczyzną światowego proletariatu” aż do formalnej utraty suwerenności. Szczytowym tego momentem była zmiana konstytucji w lutym 1976 roku, gdy określono PRL jako państwo socjalistyczne, a do Konstytucji wpisano przewodnią rolę PZPR i przyjaźń z ZSRR [81]. Jedynym śladem niezależnej myśli politycznej były publikacje kierowanego przez Jerzego Giedrojcia paryskiego Instytutu Literackiego (miesięcznik Kultura i kwartalnik Zeszyty Historyczne) [82]. Dominującą linią redakcyjną było przekonanie, że dla obrony przed rosyjskim imperializmem konieczny jest ścisły sojusz z niepodległą Ukrainą, co w okresie PRL wydawało się zupełnie nierealne.

7.2. Koncepcje unijne po odzyskaniu niepodległości

7.2.1. Grupa Wyszehradzka V4

Dopiero przemiany polityczne zapoczątkowane „rozmowami okrągłego stołu” otworzyły możliwości powrotu do samodzielnej polityki i szukania rzeczywistych sojuszy. Pierwszym efektem w tym zakresie było utworzenie w roku 1991 Grupy Wyszehradzkiej. Nazwa wzięła się od węgierskiego miasta Wyszehrad, w którym spotkali się w dniu 15 lutego 1991 prezydenci Polski (Lech Wałęsa) i Czechosłowacji (Václav Havel) oraz premier Węgier (József Antall). Na spotkaniu ustalono zasady przyszłej współpracy pomiędzy tymi państwami, a w szczególności ustalono, że będą wzajemnie konsultować i koordynować swoje działania oraz że na arenie międzynarodowej będą wzajemnie wspierać swoje dążenia. Głównymi założeniami była wspólna integracja z Europą i strefą atlantycką [83]. Po rozpadzie Czechosłowacji na Czechy i Słowację w końcu 1992 roku Grupę Wyszehradzką stanowią 4 państwa i oznacza się ją symbolem V4. Można uważać, że stanowi ona początek realizacji idei Międzymorza. Dla finansowego wspierania międzynarodowych inicjatyw kraje V4 powołały w dniu 9 czerwca 2000 Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki (ang. International Visegrad Fund) z siedzibą w Bratysławie. Celem Funduszu jest rozwój współpracy w dziedzinie kultury, nauki i turystyki [84].

7.2.2. Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu CEFTA

W roku 1992 w ramach Grupy zostało zawarte Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu CEFTA (Central European Free Trade Agreement) pomiędzy Polską, Czechami, Słowacją i Węgrami. Porozumienie wynikało z chęci zawiązania silniejszej współpracy politycznej. Celem porozumienia było zniesienie ceł w handlu między krajami członkowskimi. Towary podzielono na kilka grup, w ramach których cła były stopniowo znoszone. Towary zaszeregowano do grup kierując się „wrażliwością” na konkurencję na rynkach państw członkowskich [85]. W latach późniejszych skład organizacji zmieniał się kilka razy (por. Rys. 17). Państwa należące do CEFTA, po przystąpieniu do Unii Europejskiej, przestawały być stronami układu. Do CEFTA należały lub należą wszystkie kraje objęte Kartą Wolnego Międzymorza poza Grecją, republikami bałtyckimi oraz Ukrainą i Białorusią.

7.2.3. Unia Europejska i NATO
W wyniku wieloletnich dyplomatycznych starań oraz reformy przeprowadzonej m.in. w sferze obronności w dniu 12 marca 1999 r. Polska została przyjęta do Sojuszu Północnoatlantyckiego NATO (North Atlantic Treaty Organization) [86]. Członkostwo w NATO rozwiązało jeden z najważniejszych problemów stawianych przed Federacją Środkowo-Europejską, tj. problem bezpieczeństwa i obronności. W dniu 1 maja 2004 r. Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, a wraz z Polską 9 innych państw – Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Słowacja, Słowenia i Węgry [87]. Tym samym zostały do Unii przyjęte głównie państwa Międzymorza. Po przyjęciu do Unii w roku 2007 Rumunii i Bułgarii oraz w roku 2013 Chorwacji z krajów Międzymorza poza Unią pozostaje aspirujących do jej członkostwa 7 państw CEFTY oraz Białoruś i Ukraina.
Polska wchodząc do Unii ratyfikowała Traktat Nicejski zawarty w Nicei 26 lutego 2001 r. Traktat w art. 1 stwierdzał, że „WYSOKIE UMAWIAJĄCE SIĘ STRONY ustanawiają między sobą WSPÓLNOTĘ EUROPEJSKĄ”, a w art. 3 p. c) że działania Wspólnoty obejmują „rynek wewnętrzny charakteryzujący się zniesieniem między państwami członkowskimi przeszkód w swobodnym przepływie towarów, osób, usług i kapitału” [88]. Powstał wspólny rynek będący realizacją postulatów z Karty Wolnego Międzymorza. Zniesiono również opłaty celne między państwami, oraz zastąpiono poszczególne taryfy dla państw zewnętrznych jedną wspólną (unia celna). Tak jak przystąpienie do NATO zapewniało bezpieczeństwo, tak członkostwo w Unii Europejskiej zapewniało warunki rozwoju gospodarczego. Przyczyniło się to szczególnie w pierwszym okresie do znacznego wzrostu obrotów handlowych pomiędzy państwami członkowskimi[89].
Niestety, kręgi kierownicze w Unii postanowiły przekształcić Unię w jedno państwo i w roku 2004 podpisały traktat o Konstytucji dla Europy. Gdy w referendach krajowych we Francji i Holandii traktat ten został odrzucony, w jego miejsce przygotowano nową wersję traktatu unijnego, do którego włożono treści z odrzuconego traktatu o Konstytucji. Ten nowy traktat zwany Traktatem Lizbońskim został uzgodniony przez szefów państw i rządów podczas szczytu UE w Lizbonie w dniach 18–19 października 2007 i podpisany 13 grudnia 2007 r. w lizbońskim Klasztorze Hieronimitów [90]. Generalnie biorąc Traktat Lizboński zwiększa uprawnienia Komisji Europejskiej kosztem uprawnień poszczególnych narodów, a dodatkowo dołączony do Traktatu został dokument o nazwie „Karta praw podstawowych Unii Europejskiej” [91], w którym „prawa podstawowe” zostały zapisane w sposób tak nieokreślony, że można z nich wyprowadzić uzasadnienie, jakoby zboczenia seksualne, pogwałcenie tradycyjnej obyczajowości i negacja odwiecznych tradycji narodowych były „prawami podstawowymi”, a Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej TSUE będzie miał prawo narzucać poszczególnym państwom zmiany ich ustawodawstwa. Podpisanie Traktatu Lizbońskiego w wielu krajach spotkało się z protestami. W Polsce znane było hasło „Nicea albo śmierć” (autorem był poseł Jan Rokita). Dla uchronienia swych krajów przed niekorzystnymi skutkami Traktatu Lizbońskiego Wielka Brytania i Polska podpisały Kartę praw podstawowych z warunkami określonymi w dodatkowym „Protokóle Brytyjskim”, w którym zapisano, co następuje [91].

CEFTA 1992

CEFTA 2003
CEFTA 2007
CEFTA 2013
 
Rys. 17. Zmiany w składzie Porozumienia CEFTA. Daty na rysunkach wskazują na wstąpienie państwa do ugrupowania. Skład CEFTA w roku 1992 jest tożsamy ze składem Grupy Wyszehradzkiej. Skład CEFTA w roku 2003 - dołączyły Słowenia, Chorwacja, Rumunia i Bułgaria. Skład CEFTA w roku 2007 – z CEFTY do Unii Europejskiej przeszły: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Slowenia i Mołdawia; dołączyły do CEFTY: Bośnia i Hercegowina, Serbia, Czarnogóra, Kosowo, Albania i Macedonia Północna. Skład CEFTA w roku 2013 - przeszła z CEFTY do Unii Europejskiej Chorwacja [83].
 
 

Artykuł 1

1. Karta nie rozszerza zdolności Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ani żadnego sądu lub trybunału Polski lub Zjednoczonego Królestwa do uznania, że przepisy ustawowe, wykonawcze lub administracyjne, praktyki lub działania administracyjne Polski lub Zjednoczonego Królestwa są niezgodne z podstawowymi prawami, wolnościami i zasadami, które są w niej potwierdzone.
2. W szczególności i w celu uniknięcia wszelkich wątpliwości nic, co zawarte jest w tytule IV Karty nie tworzy praw, które mogą być dochodzone na drodze sądowej, mających zastosowanie do Polski lub Zjednoczonego Królestwa, z wyjątkiem przypadków gdy Polska lub Zjednoczone Królestwo przewidziały takie prawa w swoim prawie krajowym.

Artykuł 2

Jeżeli dane postanowienie Karty odnosi się do ustawodawstw i praktyk krajowych, ma ono zastosowanie do Polski lub Zjednoczonego Królestwa wyłącznie w zakresie, w jakim prawa i zasady zawarte w tym postanowieniu są uznane przez ustawodawstwo lub praktyki Polski lub Zjednoczonego Królestwa.
Dalszy rozwój wydarzeń wskazał, że Komisja Europejska nie chce i nie przestrzega Protokołu Brytyjskiego, co doprowadziło do Brexitu, tj. wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej w dniu 31 stycznia 2020 r. [92].

7.2.4. Inicjatywa 16+1

W ostatnich 10 latach pojawiły się jeszcze cztery nowe przedsięwzięcia integrujące Polskę z krajami Międzymorza. Jednym z nich jest inicjatywa ze strony Chińskiej Republiki Ludowej z roku 2012 określana jako Inicjatywa 16+1. ChRL zaproponowała 16 krajom Międzymorza - Albanii, Bośni i Hercegowinie, Bułgarii, Chorwacji, Czarnogórze, Czechom, Estonii, Litwie, Łotwie, Macedonii, Polsce, Rumunii, Serbii, Słowacji, Słowenii i Węgrom – współpracę gospodarczą. Ponieważ w roku 2019 do inicjatywy dołączyła Grecja, a w latach 2021-2022 odłączyły się 3 republiki bałtyckie, obecnie jest to inicjatywa 14+1. Inicjatywa ta, nazywana jako Nowy Jedwabny Szlak lub Jeden Pas Jedna Droga OBOR (OBOR – One Belt One Road), ma stanowić format współpracy politycznej i gospodarczej. W założeniach obszarami współpracy są handel i inwestycje, a w szczególności rozbudowa infrastruktury i połączeń transportowych, przemysł i energetyka [93]. Chiny zapewniły imponujące finansowanie dla przedsięwzięć w ramach Inicjatywy. Finansowanie mają zapewnić banki chińskie i międzynarodowe na łączną kwotę 426 mld USD (w kwocie tej mieści się 1221 mld yuanów przeliczonych po kursie 0,14 na USD) [94].

7.2.5. Bukareszteńska Dziewiątka – B9

W wyniku konfliktu na Ukrainie odbyło się 22 lipca 2014 r. w Warszawie spotkanie przywódców dziewięciu państw Międzymorza - Bułgarii, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Polski, Rumunii, Słowacji i Węgier (por. Rys. 18). Celem było omówienie m.in. konfliktu na Ukrainie oraz nadchodzącego szczytu NATO w Newport. Oficjalna inauguracja grupy, którą nazwano Bukareszteńską Dziewiątką – B9, miała miejsce rok później, tj. 4 listopada 2015 r. podczas miniszczytu państw wschodniej flanki NATO w Bukareszcie. Pod koniec szczytu, zorganizowanego z inicjatywy prezydentów Andrzeja Dudy i Klausa Iohannisa, obecni na nim przywódcy podpisali deklarację regulującą zasady współpracy militarnej [95]. Celem Bukareszteńskiej Dziewiątki jest wzmocnienie wschodniej flanki NATO, w szczególności obrona przed działaniami Rosji, pogłębianie współpracy militarnej między krajami Bukareszteńskiej Dziewiątki i zapewnienie stabilności i bezpieczeństwa krajów Europy Środkowo-Wschodniej,

Prezydenci, premierzy i ministrowie państw Bukareszteńskiej Dziewiątki spotykają się celem dokonywania bieżących uzgodnień. W szczycie z dnia 10 maja 2021 roku udział wziął zaproszony prezydent Stanów Zjednoczonych Joe Biden. Ostatni szczyt szefów państw z udziałem prezydenta Andrzeja Dudy i sekretarza generalnego NATO Jensa Stoltenberga odbył się w Bukareszcie w dniu 10 czerwca 2022. Ostatnie spotkanie ministrów obrony państw Bukareszteńskiej Dziewiątki odbyło się w kwaterze głównej NATO w Brukseli w dniu 14.10.2022. Celem była analiza sytuacji na Ukrainie i koordynacja pomocy militarnej. Do udziału w rozmowach zaproszony został także amerykański sekretarz obrony Lloyd Austin [96].

7.2.6. Inicjatywa Trójmorza - 3SI

Nie mniej istotnym przedsięwzięciem jak B9 jest Inicjatywa Trójmorza oznaczana symbolem 3SI (Three Seas Initiative), 3M lub ABC symbolizującego 3 morza – Adriatyckie, Bałtyckie i Czarne. Inicjatywa zapoczątkowana została przez prezydentów Polski Andrzeja Dudę i Chorwacji Kolindę Grabar-Kitarović w celu urzeczywistnienia koalicji Międzymorza [73]. Obejmuje 12 krajów - Austrię, Polskę, Bułgarię, Chorwację, Czechy, Estonię, Litwę, Łotwę, Rumunię, Słowację, Słowenię i Węgry. Pierwsze spotkanie Inicjatywy miało miejsce 29 września 2015 r. w Nowym Jorku, natomiast formalny I szczyt Trójmorza odbył się 25 sierpnia 2016 r. w Dubrowniku [97]. Przyjęta wspólna deklaracja w sprawie Inicjatywy Trójmorza zakłada perspektywę sojuszu gospodarczego w przekonaniu, że dzięki poszerzeniu istniejącej już współpracy w dziedzinie energii, transportu, komunikacji cyfrowej oraz sektorów gospodarczych Europa Środkowa i Wschodnia staną się bardziej bezpieczne i bardziej konkurencyjne, przyczyniając się tym samym do wzmocnienia Unii Europejskiej jako całości. II szczyt Inicjatywy Trójmorza miał miejsce 6–7 lipca 2017 r. w Warszawie. Współgospodarzami szczytu byli prezydenci Polski Andrzej Duda i Chorwacji Kolinda Grabar-Kitarović, a gościem specjalnym był prezydent USA Donald Trump. Inicjatywa Trójmorza jest oceniana w EU i w USA jako przedsięwzięcie ważne dla gospodarki światowej. Niemcy, starając się zachować kontrolę nad obszarem Międzymorza, dołączyły do Inicjatywy Trójmorza jako obserwator. USA uznały tę Inicjatywę za ważną ze względu na możliwość powstrzymania na terenie Międzymorza rosnących wpływów chińskich realizowanych za pomocą Inicjatywy 16+1. USA dołączyły również do Inicjatywy Trójmorza jako obserwator i zadeklarowały finansowanie inicjatywy w wielkości 1 mld USD. Podczas III szczytu, który odbył się w dniach 17–18 września 2018 r. w Bukareszcie, powołano do życia Fundusz Trójmorza 3SIIF (Three Seas Initiative Investment Fund) [98]. 15 lutego 2020 r., podczas 56. Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa, sekretarz stanu Mike Pompeo ogłosił, że Stany Zjednoczone (USA) zamierzają przekazać państwom zaangażowanym w Inicjatywę Trójmorza (TSI) do 1 mld dol. na inwestycje energetyczne [99]. Celem Funduszu jest pobudzenie i przyspieszenie rozwoju gospodarczego obszaru Trójmorza dzięki ulepszaniu oraz rozbudowie infrastruktury. Chodzi w szczególności o ulepszenie łączności drogowej, kolejowej i cyfrowej na osi północ-południe. Ostatni VII szczyt Inicjatywy Trójmorza odbył się 20–21 czerwca 2022 w Rydze. Postanowiono na nim o ustanowieniu z Ukrainą specjalnego partnerstwa z państwami Trójmorza [100]. Polska prowadzi politykę integracji gospodarczej, energetycznej i komunikacyjnej z państwami Trójmorza bez naruszania spójności UE [73].

Rys. 18. Państwa Bukareszteńskiej Dziewiątki [95].
 
 
7.2.7. Trójkąt Lubelski – L3

Ważnym ugrupowaniem łączącym 3 kraje Międzymorza - Litwę, Polskę i Ukrainę - jest tzw. Trójkąt Lubelski – L3. Ugrupowanie to utworzone zostało 28 lipca 2020 roku w Lublinie dla współpracy politycznej, ekonomicznej, kulturalnej i społecznej między trzema państwami. Jego celem jest wzmocnienie dialogu pomiędzy tymi państwami oraz pomoc Ukrainie w odzyskaniu integralności terytorialnej i integracji z Unią Europejską i NATO. W dniu 7 lipca 2021 r., z okazji 230. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja oraz Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów dnia 20 października w 1791 r., odbyło się w Wilnie spotkanie szefów dyplomacji krajów zrzeszonych w L3. Podczas tego spotkania szefowie dyplomacji podpisali dwa ważne dokumenty. Jednym z nich jest „Deklaracja o wspólnym europejskim dziedzictwie i wspólnych wartościach” narodów dawnej Rzeczypospolitej – Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego [101]. Dokument stanowi wyraz historycznych związków trzech państw i narodów, otwartych na przyszłe członkostwo demokratycznej Białorusi. Drugim podpisanym wtedy dokumentem jest „Plan współpracy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską, Republiką Litewską i Ukrainą w ramach Trójkąta Lubelskiego” zwany mapą drogową Trójkąta. Dokument ustala zasady współpracy państw L3 w zakresie współpracy politycznej, bezpieczeństwa i obronności militarnej, bezpieczeństwa energetycznego i współpracy w zakresie rozwoju gospodarczego i infrastruktury [101].

8. Realistyczna wizja polskiej unii

Unie zawierane w minionych wiekach przez Polskę jak też inne kraje wskazują na kilka prawidłowości, które są warunkiem przetrwania takiego związku. Pomijamy tu przypadki, gdy do powstania unii, albo do jej rozpadu dochodzi w wyniku przemocy zewnętrznej, czego liczne przykłady zawiera historia Rosji w różnych jej wcieleniach. Interesują nas jedynie rzeczywiste, czyli dobrowolne związki między narodami i państwami. Jest ważne, dlaczego w Konfederacji Szwajcarskiej (w Szwajcarii), czy w Stanach Zjednoczonych Ameryki (w USA) nie widać tendencji separatystycznych, natomiast nastąpił rozpad Jugosławii (krwawy) i Czechosłowacji (aksamitny). Przyczyną zawierania unii są często względy bezpieczeństwa i zagrożenie płynące ze strony agresywnego sąsiada (przykładem unia polsko-litewska). Jeśli taka była przyczyna powstania unii, wówczas gdy zagrożenie ustaje, pojawiają się tendencje separatystyczne prowadzące często do zerwania unii. Wskazuje się zwykle, że jest to wynik różnic (historycznych, społecznych, narodowych, religijnych lub innych) między połączonymi unią stronami. Negują to jednak wskazane przykłady Szwajcarii i USA. Najczęstszą przyczyną rozpadu unii, a także trudności w jej utworzeniu, są rzeczywiste lub urojone nierównoprawności partnerów unii. Przekonanie jednego z członków, że jest wykorzystywany lub zdominowany przez innego członka unii. Taka była przyczyna wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej 31 stycznia 2020 r. po 47 latach członkostwa. Brytyjczycy od wieków uważali, że dla nich najwyższym źródłem prawa jest Parlament Brytyjski i dla zabezpieczenia się przed zmianą tej zasady podpisując Traktat Lizboński jako warunek jego akceptacji dołączyli Protokół Brytyjski wykluczający ingerencję Unii w brytyjski system prawny [102]. Ten sam Protokół przyjęła jako warunek Traktatu również Polska. Unia zaczęła jednak wymuszać zasadę supremacji prawa unijnego nad brytyjskim, co dla Brytyjczyków było poniżające i stało się główną przyczyną Brexitu [103]. Podobne uczucie poniżenia ze strony Słowaków zadecydowało o podziale Czechosłowacji na dwa oddzielne państwa. Jeszcze przed wojną powszechne było na Słowacji przekonanie, że Czesi wymuszają dominację swego narodu i traktują Słowaków w sposób lekceważący. W dniu 31 grudnia 1992 r. Czechosłowacja rozpadła się na dwie niezależne republiki - Republikę Czeską i Republikę Słowacką.

Te przykłady pokazują, że dla trwałości unii, w której nie wszyscy członkowie mają taką samą siłę, niezbędne jest poczucie, że żaden członek nie ma dominacji nad innymi i że nie będzie nawet próby takiej dominacji. Statut, konstytucja, czy umowa przyjęta dla zawarcia unii musi zawierać taką gwarancję. Faktyczna konstytucja Unii Europejskiej, czyli Traktat Lizboński, nie spełnia tego warunku. Swoją siłę gospodarczą i finansową Niemcy wykorzystują do uzyskania faktycznej dominacji nad innymi członkami, a obecnie obserwujemy również próby zagwarantowania tej dominacji na drodze prawnej z wykorzystaniem TSUE. Stopniowo ograniczana jest suwerenność państw członkowskich, a jednocześnie kasowana możliwość obrony przed tym ograniczaniem przez zastąpienie w głosowaniach zasady jednomyślności zasadą większości. Po opuszczeniu Unii przez Wielką Brytanię wynik głosowania w oparciu o zasadę większości jest przesądzony przez potencjał ludnościowy poszczególnych członków UE, co zapewnia dominację Niemiec (por. Tab. 1). Niemieckie dążenie do panowania nad Europą Środkową (Mitteleuropa), które w czasie II wojny światowej miało być zapewnione przez militarny podbój, nie zmieniło się, tylko realizowane jest obecnie środkami pokojowymi. Nie zmienia się też dążenie Rosji, noszącej obecnie nazwę Federacji Rosyjskiej, do podbicia krajów Międzymorza. 24 lutego 2022 r. Rosja dokonała brutalnej agresji na Ukrainę i pokazuje swe barbarzyństwo porównywalne jedynie z barbarzyństwem niemieckim podczas okupacji w Polsce.

Obecna sytuacja w pełni potwierdza przewidywania i potrzebę integracji zapisane w Karcie Wolnego Międzymorza. Rosyjska agresja na Ukrainę zmieniła sytuacją geopolityczną w całej Europie. Jednym z najważniejszych efektów tej agresji jest zmiana stosunków polsko-ukraińskich. Polska przyjęła pod swój dach i do swych rodzin 8,7 mln ukraińskich uchodźców i po 10 miesiącach nie odnotowano żadnych waśni na tle narodowościowym. Bezsprzecznie jest to analogia z unią horodelską z 1413 roku stanowiącą akt zbratania wyższych warstw społecznych obu narodów. Ta pomoc uchodźcom i wielka pomoc militarna walczącym sprawiły, że Polacy stali się najbliższym dla Ukraińców narodem. 83 % Ukraińców ma o Polsce dobrą lub bardzo dobrą opinię, a 58 % pragnie z Polską bliskiego sojuszu (Rys. 19) [104]. Jednocześnie na Ukrainie zapanowała powszechna nienawiść do Rosji i Rosjan.
Ze strony ukraińskiej pojawiają się ważne wypowiedzi wskazujące na możliwość i potrzebę federacji polsko-ukraińskiej nawiązujące do układu Piłsudski – Petlura z roku 1920 [105]. Jakie znaczenie miałby ściślejszy związek krajów Międzymorza z uwzględnieniem Ukrainy, wynika z zestawienia potencjału ludnościowego i gospodarczego mierzonego Produktem Krajowym Brutto tych krajów i porównania z danymi dla Rosji i Niemiec [106, 107] – por. Tab. 1. Jak widać, 20 krajów Międzymorza ma więcej ludności i większy potencjał gospodarczy niż Rosja. W stosunku do Niemiec kraje Międzymorza mają ponad dwukrotnie więcej ludności, aczkolwiek ich łączny potencjał gospodarczy jest mniejszy niż PKB Niemiec. Pamiętać trzeba, że wszelkie takie zestawienia mają ograniczone znaczenie, gdyż pokazują potencjalne możliwości unii, ale nie uwzględniają trudności, jakie stoją na drodze do ich zawarcia i zdolności do wspólnego działania.

Rys. 19. Wyniki badania opinii społecznej na Ukrainie [104].

Powyżej wskazano, że dominacja lub obawa o dominację jednego z członków prowadzą do tendencji separatystycznych w unii. Motywacją spajającą unię jest natomiast przekonanie każdego z członków o korzyściach płynących ze wspólnego związku. Oczywistą korzyścią jest usunięcie lub zmniejszenie zagrożenia zewnętrznego, jeśli unia zawierana jest ze strachu przed potężnym sąsiadem. Taki był częsty motyw zawierania unii w historii. W przypadku Międzymorza sprawa bezpieczeństwa militarnego jest równie ważna. Temu celowi służy inicjatywa Bukareszteńskiej Dziewiątki – B9 (Bułgaria, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia,

Słowacja i Węgry). Jednakże zasadniczym gwarantem bezpieczeństwa jest tu przynależność do paktu Północno Atlantyckiego NATO i inicjatywa B9 jest rozumiana jako konsolidacja i umocnienie wschodniej flanki NATO.


Tab. 1. Potencjał ludnościowy i gospodarczy krajów Międzymorza wobec Rosji i Niemiec [106, 107].

Unia krajów Międzymorza jest niezbędna dla usunięcia zagrożeń gospodarczych i politycznej dominacji zarówno ze strony wrogiej Rosji jak i ze strony przyjaznych krajów z Zachodniej Europy. Jest to identyczna motywacja, jaka przysługiwała wszystkim inicjatywom federacyjnym w czasie II wojny światowej i w latach powojennych. Pamiętać trzeba, że kraje Międzymorza mają często odmienne sympatie polityczne i interesy wynikające z różnej historii każdego z państw. Wszystkie te państwa mają jednak interes w utrzymaniu suwerenności i w rozwoju gospodarczym, bez którego to rozwoju we współczesnym świecie traci się suwerenność. Najsilniej spaja wspólne przedsięwzięcie, które bezwarunkowo przynosi korzyść każdej ze stron. Dziedziną takich przedsięwzięć są wspólne inwestycje w infrastrukturę. Przykładem mogą tu być trasy Via Carpatia, Via Baltica i Rail Baltica. Pamiętać jednak trzeba, że przedsięwzięcia te są finansowane przez każdy zainteresowany kraj we własnym zakresie i każdy kraj realizuje swoją część niezależnie od innych w tempie, jakie uważa za właściwe. Nie o takie inwestycje chodzi. Chodzi o inwestycje wspólne, których realizacja ma działanie integrujące – wspólny projekt, wspólna kasa, wspólny nadzór nad realizacją i wspólne wykorzystywanie.

Region Międzymorza wymaga integracji wszystkich sieci infrastrukturalnych:

- sieci energii elektrycznej,
- sieci gazowej,
- sieci ropociągowej,
- sieci wodociągowej,
- sieci telekomunikacyjnej,
- sieci drogowej,
- sieci kolejowej,
- sieci szybkiej kolei,
- sieci dróg wodnych,
- sieci połączeń lotniczych i
- sieci satelitarnej.

Celem ma być bezpieczeństwo wszystkich krajów Międzymorza w niezakłóconym dostępie do wszystkich mediów niezbędnych dla funkcjonowania kraju nawet w przypadku zdarzeń losowych, awarii lub sabotażu. Brak jakiegokolwiek medium w wyniku klęski żywiołowej w jednym kraju może być natychmiast skompensowany dostawą tego medium od sąsiadów. Jak już wspomniano, dla zainicjowania rzeczywistej unii inwestycje dotyczące takich sieci infrastrukturalnych powinny być wspólne - realizowane wspólnym wysiłkiem i finansowane ze wspólnego funduszu.

Wśród wielu bardzo ważnych inwestycji dwie powinny być potraktowane priorytetowo. Pierwszą z nich jest integracja sieci kolejowej w republikach bałtyckich i na Ukrainie z siecią w pozostałych krajach Międzymorza – do tej pory w republikach bałtyckich i na Ukrainie sieć kolejowa ma posowiecki standard (rozstaw szyn) 1520 mm, podczas gdy w pozostałych krajach obowiązujących standardem jest 1435 mm. Integracja sieci kolejowej to stosunkowo proste przedsięwzięcie, ale kluczowe dla sprawności transportu szynowego.
Drugim przedsięwzięciem o znacznie większym znaczeniu dla całego Międzymorza powinna być realizacja kanału Odra-Dunaj. Pierwsza koncepcja budowy tego kanału datuje się jeszcze na wiek XIV. Pierwszy raz przystąpił jednak do budowy kanału dopiero rząd cesarstwa Austro-Węgierskiego na początku XX wieku. W okresie międzywojennym prace projektowe były kontynuowane przez władze Czechosłowacji. Po opanowaniu Czechosłowacji przez Niemcy w roku 1938 budowę w latach 1939-1943 prowadziła III Rzesza. Wreszcie po zakończeniu II wojny światowej projekt budowy kanału Odra-Dunaj stał się przedmiotem wielu narad między rządami Polski i Czechosłowacji, lecz jego realizację stale odkładano. Istnieje też koncepcja dodatkowego połączenia z Łabą – kanału Odra-Dunaj-Łaba – określanego symbolem ODL. Koncepcja ta lansowana była w szczególnie okresie wojny, gdy dorzecze wszystkich 3 rzek było we władaniu Niemiec.
Kanał Odra-Dunaj przewidziany jest konwencją AGN („Europejskie Porozumienie W Sprawie Głównych Śródlądowych Dróg Wodnych O Znaczeniu Międzynarodowym”) jako element międzynarodowej drogi wodnej E-30 łączącej Szczecin z Bratysławą (Rys. 20). Sejm RP ratyfikował konwencję AGN w dniu 24 stycznia 2018 r. [108], a podpisując ustawę o AGN w dniu 6 marca 2018 r. prezydent Andrzej Duda podkreślał korzyści z budowy tej drogi [109].

Rys. 20. Układ dróg wodnych śródlądowych przewidzianych porozumieniem AGN [110].
 
Kanał Odra-Dunaj otwiera wodne połączenie śródlądowe w ramach tzw. Środkowoeuropejskiego Korytarza Transportowego CETC (Central European Transport Corridor), który ma stworzyć strefę multimodalnego transportu łączącą Skandynawię z Adriatykiem (Rys. 21). Dla jej rozwoju w maju roku 2010 utworzone zostało Europejskie Ugrupowanie Współpracy Terytorialnej EGTC (European Grouping of Territorial Cooperation) zrzeszające 47 regionów z 11 państw [111].

Znaczenie tego kanału dla całego Międzymorza byłoby ogromne. Przewiduje się, że same tylko opłaty za żeglugę zwrócą koszt budowy po 30 latach. Ale zyski z kanału nie ograniczają się jedynie do opłat żeglugowych. Kanał od razu zacznie przynosić dodatkowe liczne inne korzyści takie jak:

- produkcja energii elektrycznej zgromadzonej w potencjale wodnym,
- magazynowanie wody dla potrzeb przemysłu, rolnictwa i aglomeracji,
- ochrona środowiska i bilansu wodnego,
- ochrona przeciwpowodziowa,
- rozwój turystyki,
- połączenie obszarów dorzeczy kanału z Bałtykiem, Morzem Północnym i Morzem Czarnym,
- aktywizacja gospodarcza regionów,
- korzyści cenowe płynące ze wzrostu konkurencji,
- przystosowanie portów rzecznych na Odrze, Łabie i Dunaju do nowych potrzeb przewozu towarów,
- dodatkowe miejsca pracy [112].

Kanał umożliwi Polsce dostęp do Morza Czarnego, a Czechom, Słowacji i Węgrom, a także krajom naddunajskim dostęp do Bałtyku. Gospodarcze znaczenie tego kanału dodatkowo wzrośnie po wykonaniu kanału Odra-Wisła.

Rys. 21. Środkowoeuropejski Korytarz Transportowy CETC i regiony wchodzące w skład EGTC [113].
 
Oczywiście najbardziej zainteresowane budową kanału Odra-Dunaj są kraje Grupy Wyszehradzkiej V4. Ministrowie transportu V4 oprócz takich projektów jak szlak Via Carpatia, CPK, oraz kolej dużych prędkości łączących Europę ze stolicami państw V4 zaliczyli do projektów priorytetowych również kanał wodny Dunaj - Odra – Łaba [114]. Kanał Odra-Dunaj przechodzić ma przez tereny Słowacji, Czech i Polski. Jego długość ma wynosić 340 km, z czego 50 km w Polsce.

Na terenie Polski wybudowano wcześniej fragment przyszłego Kanału Odra–Dunaj w postaci Kanału Kędzierzyńskiego (Rys. 22). Prace nad budową rozpoczęte zostały w grudniu 1939 roku przez Niemcy, lecz szybko je przerwano. Dopiero po wojnie władze PRL podjęły decyzję o kontynuacji budowy. 25 czerwca 1970 roku ukończono 4,5-kilometrowy odcinek drogi wodnej oraz uruchomiono w Zakładach Azotowych „Kędzierzyn” port przeładunkowy na kanale. Kanał ten umożliwił transport nawozów drogą wodną przez Kanał Gliwicki i Odrę. Do 1983 roku transportowano tą drogą nawozy sztuczne. Obecnie kanał jest otwarty dla żeglugi, jednak nie jest on wykorzystywany [115]. Wcześniejsze zamiary władz PRL co do rozwoju transportu wodnego, połączenia Odry z Wisłą, realizacji ONZ-owskiego Programu Wisła i budowy kanału Odra–Dunaj zostały zahamowane.

W powszechnym przekonaniu kanał Odra-Dunaj łączący Baltyk z Morzem Czarnym będzie miał znaczenie porównywalne z najważniejszym kanałem europejskim, tj. kanałem Ren-Men-Dunaj łączącym Morze Czarne z Morzem Północnym. Rozliczne korzyści kanału wskazuje w swej opinii także Rada Kapitanów Żeglugi Śródlądowej [117].

5 października 2020 roku czeski minister transportu Karel Havlíček poinformował, że Rząd Czeski podjął decyzję o rozpoczęciu przygotowań do budowy pierwszej części kanału Dunaj-Odra-Łaba na Odrze na odcinku między Ostrawą, a granicą Polski [118]. Ze strony Rządu RP jak do tej pory nie ma jednak żadnych konkretnych kroków poza zbieraniem kolejnych opinii.

Rys. 22. Port w Azotach na końcu Kanału Kędzierzyńskiego wybudowanego w latach 1939–1970. Pierwotnie część kanału Odra – Dunaj

(Autor: Bogusław Rogowski) [116].

W powszechnym przekonaniu kanał Odra-Dunaj łączący Baltyk z Morzem Czarnym będzie miał znaczenie porównywalne z najważniejszym kanałem europejskim, tj. kanałem Ren-Men-Dunaj łączącym Morze Czarne z Morzem Północnym. Rozliczne korzyści kanału wskazuje w swej opinii także Rada Kapitanów Żeglugi Śródlądowej [117].
5 października 2020 roku czeski minister transportu Karel Havlíček poinformował, że Rząd Czeski podjął decyzję o rozpoczęciu przygotowań do budowy pierwszej części kanału Dunaj-Odra-Łaba na Odrze na odcinku między Ostrawą, a granicą Polski [118]. Ze strony Rządu RP jak do tej pory nie ma jednak żadnych konkretnych kroków poza zbieraniem kolejnych opinii.

9. Podsumowanie

Polska jest traktowana przez Niemcy i Rosję jako tzw. przepierzenie blokujące korzyści ze wspólnej granicy rosyjsko-niemieckiej. Według oświadczeń polityków niemieckich najlepszy okres dla Europy był w czasie, gdy brak Polski umożliwiał Niemcom wspólną granicę z Rosją. To myślenie towarzyszy całej historii Europy od czasu rozbiorów Polski. Mimo, że w ostatnich 30 latach Polska odnotowała najszybszy rozwój gospodarczy na świecie poza Chinami, daleko Polsce do osiągnięcia porównywalnej z Niemcami gospodarki. W podobnej sytuacji są inne kraje Międzymorza. Postrzegane są przez europejskie potęgi jako kraje drugiej kategorii, które nie mogą stawiać warunków, a którym warunki się stawia. Jedynym rozwiązaniem dla zachowania bezpiecznej przyszłości Polski i pozostałych krajów Międzymorza jest porozumienie o współpracy umożliwiające wspólne pokonywanie przeszkód oraz zapewniające podmiotowość i suwerenność. Niezależnie od głębokości takiej współpracy, zawsze chodzi o jakieś porozumienie unijne – występujemy razem jako jedność, państwa połączone, unia. Związki polityczne muszą być ostrożne, aby nie wzbudzić podejrzeń o chęć dominacji. Muszą też uwzględniać zaszłości historyczne, krzywdy i żale, jakie na przestrzeni wieków dzieliły członków Międzymorza. Ale wizja wspólnych korzyści (w zakresie bezpieczeństwa militarnego, energetycznego, zaopatrzeniowego i w innych dziedzinach), a także kooperacji pozwalającej na szybszy rozwój gospodarczy, będzie zachęcać do pogłębiania współpracy. Motorem tego powinny być wspólne inwestycje infrastrukturalne.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska miała 3 razy szanse na zbudowanie unii z sąsiadami. W 1921 roku sama ją straciła w Rydze, w okresie międzywojennym na przeszkodzie stanął konflikt graniczny o Zaolzie, a w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu szanse uniemożliwiło kunktatorstwo Prezydenta Czechosłowacji Edvarda Beneša i układ jałtański. W każdym przypadku zapłaciliśmy i my jako Polacy i nasi sąsiedzi ogromnymi tragediami. Obecnie pojawia się szansa na zbudowanie unii, o której marzyli i Piłsudski i Sikorski i która była wiele lat marzeniem emigracji – Międzymorza zrzeszającego 16 narodów zamieszkujących obecne 20 państw.
Polska w 2018 roku była aktywnym członkiem 350 organizacji międzynarodowych, na poczet których opłacała składki w wysokości 600 mln zł rocznie [119]. Wśród nich jest jednak tylko kilka, które wiążą się z możliwością utworzenia unii i mogą w tej sprawie być pomocne. Najważniejsze są tu Inicjatywa Trójmorza 3SI i Grupa Wyszehradzka V4. Kluczem do realizacji idei Karty Wolnego Międzymorza jest V4. Wydaje się, że V4 jest trwałe. Przetrwało przecież wszystkie trudności wynikające z konfliktów przedwojennych, a także z odmiennego stosunku do Rosji po jej agresji na Ukrainę. Rozwijane od 1991 roku porozumienie po 31 latach pozwoliło na dokładne rozpoznanie wzajemnych potrzeb, możliwości i ograniczeń. Obecnie konieczne jest wykazanie przez V4 inicjatywy i podjęcie wspólnych inwestycji infrastrukturalnych. Najlepiej byłoby, aby podjąć inicjatywę budowy drogi wodnej E-30 wraz z kanałem Odra-Dunaj i aby z inicjatywą tą wystąpił polski prezydent Andrzej Duda. Już wcześniej wskazał przecież publicznie na korzyści z drogi wodnej E-30. Wcześniej też czeski rząd podjął decyzję o rozpoczęciu tej budowy. Czas już na wspólną decyzję i włączenie do budowy drogi wodnej E-30 również Słowacji i Węgier. Oba te kraje są już zresztą od dawna przekonane do tej inwestycji, bo nie mają dostępu do morza, a E-30 taki dostęp im zapewni. Sądzę, że na wstępie Polska powinna im zaoferować wieloletnią dzierżawę kawałka nabrzeża w portach Szczecina lub Świnoujścia. Umożliwi im to przygotowanie się do handlu morskiego i starania o wyposażenie we własną morską flotę handlową.

Inicjatywa V4 w sprawie E-30 od razu uruchomi 12 krajów Trójmorza 3SI, gdyż jest klasyczną inwestycją, dla jakich Trójmorze zostało utworzone. W pewnym sensie wymusi to zainteresowanie wszystkich jego członków. E-30 wchodzi też do europejskiej sieci TEN-T i jest ważnym elementem CETC, więc może być finansowane m.in. z funduszy Unii Europejskiej przeznaczonych na rozwój sieci transportowej. W sposób naturalny pojawi się też zainteresowanie ze strony pozostałych krajów Międzymorza.

Ważne jest, aby to Polska wystąpiła jako inicjator potrzebnego dla całej Europy przedsięwzięcia. Po raz pierwszy nie będzie biernie oczekiwać na ciosy ze strony Unii, a potem się przed nimi bronić, lecz wystąpi w imieniu wielu innych krajów domagając się akceptacji i finansowania nie dla siebie, lecz dla wspólnego przedsięwzięcia. Takie odwrócenie ról może być ozdrowieńcze dla stosunków Polski z Unią Europejską i Niemcami.

Piotr Witakowski

Warszawa, 31 grudnia 2022 r.

1 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unie_personalne_w_historii_Polski
2 Różnice między federacją i konfederacją znaleźć można na stronie https://pol.weblogographic.com/difference-between-federation-and-confederation-2012
3 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_realna
4 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_personalna
5 Manuel Tunon de Lara, Julio Valdeon Baruque, Antonio Dominguez Ortiz „Historia Hiszpanii”. Universitas, Kraków 2012
6 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_w_Krewie
7 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_wile%C5%84sko-radomska
8 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_horodelska
9 https://pl.wikipedia.org/wiki/Liber_generationis_plebeanorum
10 https://krakow.naszemiasto.pl/nasza-historia-ksiega-chamow-czyli-spis-plebejuszy/ga/c13-2945704/zd/12500560
11 https://kronikidziejow.pl/porady/unia-lubelska-data-strony-przyczyny-postanowienia-skutki/
12 https://wielkahistoria.pl/powierzchnia-rzeczypospolitej-obojga-narodow-w-1569-roku-na-tle-europy-najwieksze-panstwo-kontynentu/
13 https://pl.wikipedia.org/wiki/Noc_%C5%9Bw._Bart%C5%82omieja
14 https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
15 https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/sytuacja-prawna-ludnosci-zydowskiej-w-polsce-i-w-lublinie/
16 Andrzej Nowak „Dzieje Polski. Tom 4 1468-1572. Trudny złoty wiek”, wyd. Biały Kruk, Kraków, 2019
17 https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/unia-lubelska-echa-unii-lubelskiej-w-europie/
18 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_hadziacka
19 https://pl.wikipedia.org/wiki/Unia_lubelska
20 https://historia.wprost.pl/517387/rzeczpospolita-trojga-narodow-zaprzepaszczona-szansa-na-po.html
21 Prof. Marek Chodakiewicz pisze „Termin Międzymorze odnosi się do przestrzeni między Morzem Czarnym, a Baltykiem”; Marek Chodakiewicz „Międzymorze”; Biblioteka Wolności, Warszawa 2016
22 http://www.polska1918-89.pl/budowa-niepodleglej-polski-1918%E2%80%931921,21.html#section3
23 http://mojhistorycznyblog.pl/rozpad-monarchii-austro-wegierskiej-w-1918-roku
24 https://pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Pa%C5%84stwa_powsta%C5%82e_po_rozpadzie_Imperium_ Rosyjskiego
25 Władysław Pobóg-Malinowski „Najnowsza historia polityczna Polski 1864-1945” Tom drugi, część pierwsza, Londyn 1956
26 Sebastian Szajdak „Polsko ukraiński sojusz polityczno wojskowy w 1920 roku”, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2005
27 https://pl.wikipedia.org/wiki/Armia_Czynna_Ukrai%C5%84skiej_Republiki_Ludowej#/media/Plik:Symon_ Petlura_i_armia_URL_1920.jpg
28 Andrzej Nowak „Polska i trzy Rosje. Studium polityki wschodniej Józefa Piłsudskiego (do kwietnia 1920 roku)”, wyd. ARCANA, Kraków 2017
29 http://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/19796
30 „Bitwa Lwowska i Zamojska 25 VII – 18 X 1920. Dokumenty operacyjne. Część III (21 VIII - 4 IX 1920)”, opracował i przygotował do druku zespół pod redakcją Marka Tarczyńskiego, Oficyna Wydawnicza RYTM, 2009
31 https://www.rp.pl/historia-polski/art35886621-traktat-ryski-umowa-ociekajaca-krwia-ktorej-skutki-odczuwa-dzis-rosja
32 https://pl.wikipedia.org/wiki/Wielki_g%C5%82%C3%B3d_na_Ukrainie
33 https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/materialy-edukacyjne/teki-edukacyjn/80433,Operacja-polska-NKWD-19371938-Losy-Polakow-w-Rosji-bolszewickiej-i-w-ZSRS-do-193.html
34 Grzegorz Motyka „Ukraińska partyzantka 1942 – 1960”,Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2006
35 https://pl.wikipedia.org/wiki/70._rocznica_rzezi_wo%C5%82y%C5%84skiej
36 Władysław Siemaszko, Ewa Siemaszko „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945”, Wydawnictwo von borowiecky, Warszawa 2000
37 Henryk Komański, Szczepan Siekierka „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946”, Wydawnictwo Nortom, Wrocław 2006
38 https://expeditiiromanesti.blogspot.com/2021/07/rzez-woynska-rzez-wolynska-od-walk-do.html
39 https://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_wielkopolskie
40 https://pl.wikipedia.org/wiki/Powstania_%C5%9Bl%C4%85skie
41 https://pl.wikipedia.org/wiki/Plebiscyt_na_Warmii_i_Mazurach
42 https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_na_Bia%C5%82ej_G%C3%B3rze
43 Marcin Filipowicz „Rodząca się czeska tożsamość narodowa a męska pozycja społeczna”, Slavia Occidentalis, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2013
44 https://pl.wikipedia.org/wiki/Bed%C5%99ich_Smetana
45 https://pl.wikipedia.org/wiki/Anton%C3%ADn_Dvo%C5%99%C3%A1k
46 https://pl.wikipedia.org/wiki/Edvard_Bene%C5%A1
47 https://pl.wikipedia.org/wiki/Tom%C3%A1%C5%A1_Masaryk
48 https://pl.wikipedia.org/wiki/Zaolzie
49 https://historia.dorzeczy.pl/218749/czechoslowacja-powstanie-czechoslowacji-i-krotka-historia.html
50 Michał Jarnecki, Piotr Kołakowski „„Ukraiński Piemont” Ruś Zakarpacka w okresie autonomii 1939-1939”, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2017
51 https://www.nacjonalista.pl/2011/12/15/bartosz-bekier-unia-polsko-slowacka-w-koncepcjach-ruchu-ludackiego-na-slowacji/
52 https://www.tygodnikpowszechny.pl/zwycieski-marsz-janosika-160197
53 https://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82a_Ententa
54 https://pl.wikipedia.org/wiki/Ententa_Ba%C5%82ka%C5%84ska
55 https://pl.wikipedia.org/wiki/Ententa_Ba%C5%82tycka
56 https://pl.wikipedia.org/wiki/Sojusz_polsko-rumu%C5%84ski
57 https://pl.wikipedia.org/wiki/I_wojna_%C5%9Bwiatowa#/media/Plik:Map_Europe_1923-en.svg
58 https://historia.dorzeczy.pl/218749/czechoslowacja-powstanie-czechoslowacji-i-krotka-historia.html
59 https://pl.wikipedia.org/wiki/Konfederacja_polsko-czechos%C5%82owacka
60 Sebastian Pilarski „Polskie koła oficjalne wobec rozwoju stosuników czechosłowacko-sowieckich w drugiej połowie lat trzydziestych XX w.”, Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej XLIV, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2009
61 https://web.archive.org/web/20200225114530/http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm
62 https://rcin.org.pl/Content/44168/PDF/WA303_58793_A453-SzDR-R-31_Essen.pdf
63 https://www.dws-xip.com/wojna/2rp/pz2.html
64 Adam Bolesta „Stracone szanse Września’39”, nakładem P.P.H. Ek-bud Sp. z o.o., Warszawa 2015
65 https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojsko_Czechos%C5%82owacji_(1918%E2%80%931938)
66 http://poczetczolgow.blogspot.com/2014_03_01_archive.html
67 Karolina Gawron ”Stosunki polsko-czechosłowackie w latach 1918-1939 jako przyczynek do badań nad konfederacją polsko-czechosłowacką 1939-1943”. Historia i Polityka [online]. 22 październik 2015, nr 1, s. 47–78. [udostępniono 12.12.2022]. DOI 10.12775/HiP.2005.003.
68 Ireneusz T. Kolendo „Unia polsko-czechosłowacka . Projekt z lat 1940-1943. Ukochane dziecko premiera gen. Władysława Sikorskiego”, Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź 2015
69 Alicja Sęk „Edvard Beneš kontra gen. Władysław Sikorski”; ZAOLZIE Polski Biuletyn Informacyjny nr. 6/2005 (18); https://web.archive.org/web/20200225114530/ http://www.zaolzie.org/zaolzie2005/200506/PBI20050623.htm
70 Stanisław Strumph Wojtkiewicz „Siła złego”, Książka i Wiedza, 1971
71 https://ciekawostkihistoryczne.pl/2011/09/14/czy-w-czerwcu-1945-roku-mogla-wybuchnac-wojna-polsko-czechoslowacka/
72 https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Masaryk
73 Dariusz Miszewski „Koncepcja federacyjna polskiego rządu jako forma nowego ładu pokojowego w Europie (1939–1945)”; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/ssp/article/download/23862/22291/
74 Józef Łaptos “Europa marzycieli. Wizje i projekty integracyjne środkowoeuropejskiej emigracji politycznej 1940-1956” Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2012
75 https://polona.pl/item/intermarium-karta-wolnego-miedzymorza,NzM5MTk1OTY/1/#info:metadata
76 https://blogpress.pl/node/18287
77 https://pl.wikipedia.org/wiki/Zgromadzenie_Europejskich_Narod%C3%B3w_Ujarzmionych
78 https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/10524/1/M_Jurkowska_Kulturowe_i_polityczne_ aspekty_mitu_Miedzymorza.pdf
79 Arkadiusz Indraszczyk „Central European Federalists - Federaliści Europy Środkowej wobec integracji europejskiej” chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/ Doctrina_Studia_spoleczno_polityczne/Doctrina_Studia_spoleczno_polityczne-r2013-t10/Doctrina_Studia_ spoleczno_polityczne-r2013-t10-s83-101/Doctrina_Studia_spoleczno_polityczne-r2013-t10-s83-101.pdf
80 https://pl.wikipedia.org/wiki/Wsp%C3%B3lnota_Europejska
81 https://pl.wikipedia.org/wiki/Konstytucja_Polskiej_Rzeczypospolitej_Ludowej
82 https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Giedroyc
83 https://pl.wikipedia.org/wiki/Grupa_Wyszehradzka
84 https://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowy_Fundusz_Wyszehradzki
85 https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Arodkowoeuropejskie_Porozumienie_o_Wolnym_Handlu
86 https://www.gov.pl/web/nato/polska-w-nato-rp
87 https://www.gov.pl/web/ue/polska-w-ue
88 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:12002E/TXT
89 https://pl.wikipedia.org/wiki/Wsp%C3%B3lnota_Europejska
90 https://pl.wikipedia.org/wiki/Traktat_lizbo%C5%84ski
91 https://pl.wikipedia.org/wiki/Karta_praw_podstawowych_Unii_Europejskiej
92 https://pl.wikipedia.org/wiki/Brexit#:~:text=Brexit%20(ang.,00%20czasu%20lokalnego%20%E2%80%93% 20 GMT).
93 https://pl.wikipedia.org/wiki/16%2B1
94 Monika Bąk „Inicjatywa „16+1” z perspektywy krajów Europy Środkowej i Wschodniej”, Kwartalnik Nauk o Przedsiębiorstwie, 2018 / 2
95 https://pl.wikipedia.org/wiki/Bukareszta%C5%84ska_Dziewi%C4%85tka
96 https://polskieradio24.pl/5/1223/Artykul/3053140,sytuacja-na-ukrainie-dzis-spotkanie-ministrow-obrony-bukaresztenskiej-dziewiatki
97 https://www.gov.pl/web/dyplomacja/trojmorze
98 https://pl.wikipedia.org/wiki/Fundusz_Inwestycyjny_Inicjatywy_Tr%C3%B3jmorza
99 https://ies.lublin.pl/komentarze/deklaracja-wsparcia-finansowego-usa-dla-inicjatywy-trojmorza/
100 https://pl.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B3jmorze
101 https://www.gov.pl/web/dyplomacja/deklaracja-ministrow-spraw-zagranicznych-panstw-trojkata-lubelskiego-o-wspolnym-dziedzictwie-europejskim-i-wspolnych-wartosciach
102 https://pl.wikipedia.org/wiki/Protok%C3%B3%C5%82_brytyjski
103 Krzysztof Zuba „Brexit: przyczyny oraz potencjalne konsekwencje wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej”, Studia Politologiczne, 2017 Vol. 45
104 https://www.youtube.com/watch?v=nV2tiEPocfE
105 https://wpolityce.pl/swiat/601592-kwestia-polsko-ukrainskiego-panstwa-federacyjnego
106 https://pl.wikipedia.org/wiki/Lista_pa%C5%84stw_%C5%9Bwiata_wed%C5%82ug_liczby_ludno%C5%9Bci
107 https://pl.wikipedia.org/wiki/Lista_pa%C5%84stw_%C5%9Bwiata_wed%C5%82ug_PKB_nominalnego
108 https://www.gov.pl/web/gospodarkamorska/sejm-ustawa-o-ratyfikacji-konwencji-agn-przyjeta
109 https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wypowiedzi-prezydenta-rp/wystapienia/wystapienie-prezydenta-rp-podczas-uroczystosci-podpisania-aktu-ratyfikacyjnego-agn,3383
110 Wojciech Majewski „Kompleksowe zagospodarowanie dolnej Wisły – duża szansa dla regionu i Polski”, Inżynieria Morska i Geotechnika, nr 3/2015
111 http://cetc-egtc.eu/pl/aktualnosci/connecting-regional-and-smart-specializations-3
112 https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/435/kanal-dunaj-odra-laba-od-historii-do-realizacji
113 http://cetc-egtc.eu/pl/aktualnosci/connecting-regional-and-smart-specializations-3
114 https://www.portalmorski.pl/wiadomosci/zegluga/46988-kanal-dunaj-odra-laba-wsrod-priorytetow-transortowych-grupy-wyszehradzkiej
115 https://www.lokalna24.pl/artykul/12690,czy-kanal-dunaj-odra-pozostanie-tylko-w-planach-na-papierze
116 https://www.lokalna24.pl/artykul/12690,czy-kanal-dunaj-odra-pozostanie-tylko-w-planach-na-papierze
117 https://www.radakapitanow.pl/articles/1/Trasa-E-30-CETC
118 https://zwrot.cz/2020/10/podjeto-decyzje-o-budowie-pierwszego-odcinka-kanalu-dunaj-odra-laba/
119 https://zpe.gov.pl/pdf/PeHVf7a9H






Informujemy, iż w celu optymalizacji treści na stronie, dostosowania ich do potrzeb użytkownika, jak również dla celów reklamowych i statystycznych korzystamy z informacji zapisanych w plikach cookies na urządzeniach końcowych użytkowników. Pliki cookies można kontrolować w ustawieniach przeglądarki internetowej. Korzystając z naszej strony, bez zmiany ustawień w przeglądarce internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies, opisaną w Polityce prywatności.