Józef Czechowicz "Poemat o mieście Lublinie"
data:09 września 2019     Redaktor: Redakcja

W 80. rocznicę śmierci Poety w Lublinie pod niemieckimi bombami.
W 85. rocznicę powstania "Poematu o mieście Lublinie".

 
Poemat o mieście Lublinie
 
 
Na wieży furgotał blaszany kogucik
 
na drugiej – zegar nucił.
 
Mur fal i chmur popękał
 
w złote okienka:
 
gwiazdy, lampy.
 
 
 
Lublin nad łąką przysiadł.
 
Sam był –
 
i cisza.
 
 
 
Dokoła
 
pagórów koła,
 
dymiąca czarnoziemu połać.
 
 
 
Mgły nad sadami czarnemi.
 
Znad łąki mgły.
 
Zamknęły się oczy ziemi
 
powiekami z mgły.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
We mgle nie słychać kroków, które zbliżają wędrowca ku miastu rodzinnemu. Ścieżyny polne pęcznieją, nabrzmiewają w drogi, a te znów rozlewają się szeroko wśród falistych pól. Szosa się toczy. Zrywający się wiatr szumi w kłosach. Północ niedaleko, a jeszcze ktoś wodę ze studni ciągnie. Żuraw słychać. Jeszcze wiejsko tu. Jeszcze wiejsko. Księżyc goni wśród chmur. Mgła rzednie.
 
Wędrowcze, oto już kręte uliczki starego przedmieścia, Wieniawy. Dawniej, gdy winnice opinały te wzgórza, nazywano je: Winiawa.
 
Idąc dziś między cieniami ruder i zapadłych w ziemię domostw myślisz, wędrowcze, o tym tylko, że miasto kochane już cię ogarnia i tuli.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - -
 
Ciemniej.
 
Pagóry, zagaje, podłęża
 
nie sypią się wiankami na oczy.
 
Ciemniej.
 
Z nieb czeluści otwartej na ścieżaj
 
biegną ciche niedźwiedzie nocy.
 
 
 
Nad ulicami, rzędem,
 
czarne, kosmate,
 
będą się tarzać po domach do chwili,
 
gdy księżyc wybuchnie zza chmur, jak krater,
 
świat ku światłu przechyli.
 
 
 
Blachy dachów dudnią bębnem.
 
W dół, w górę, nierówno się kładzie
 
perłowy lampas:
 
w prostopadłej gromadzie
 
przedmieścia lampy.
 
 
 
Przeciw niedźwiedziom to mało!
 
Gną się, kucają domki, zajazdy, bożnice
 
pod mroku cichego łapą.
 
Ach! Trzasnęłyby niskie pułapy!...
 
... ale już zajaśniało.
 
 
 
Pejzaż: Wieniawa z księżycem.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
Wędrowcze, masz towarzysza. Księżyc w pełni, srebrny, daleki pójdzie odtąd za twoimi krokami. Powiedzie cię do miasta umarłych, gdzie twoi bliscy leżą pod głazami i darnią. Osrebrzy ci stare kamienice w rynku, widma ukaże w kościele na Zamku, wreszcie znowu cię w pola wywiedzie przez ulicę Szeroką, przez Kalinowszczyznę i Czwartek.
 
To jest księżyc, towarzysz. Niech sobie poeci mówią: tarcza, gołąb srebrny, korab nadziemski. Dla ciebie to jest po prostu księżyc. Może nawet księżyc z Twardowskim, może ze świętym Jerzym. Bo przecież świecił taki sam nad ulicą, gdy matka opowiadała ośmioletniemu: święty Jerzy tam ze smokiem walczy. Bo przecież to tu było w tym mieście, do którego wracasz, jak syn marnotrawny.
 
Wiatr, znowu wiatr się podrywa. Obaj, on i księżyc, ku cmentarzowi idą. Do ojców. A wiatr głosy jakieś przynosi od wieżyc miasta.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
Zegary, twarze nocy niewesołe
 
hasło podają: pół-noc, pół-noc...
 
Dołem
 
place konopne, lniane,
 
ulice – długie mroku czółna,
 
lamp łańcuchami spętane.
 
 
 
U krańca Lublina czworokąt czarny
 
szumem poemat wiatrów skanduje.
 
Klony, brzeziny, kasztany, tuje
 
obsiadły wyspę umarłych.
 
 
 
Aleje głuche mamrocą nocą, jak rynny.
 
Blask blady gwiazdy samotnej opiera się o cień,
 
o bluszcz, żałobny barwinek,
 
paprocie.
 
 
 
Krzyże z marmuru, anioły brązowe srogo
 
stanęły na piersiach trumien.
 
 
 
Pieje kogut.
 
 
 
Napisy z bramy cmentarza w pamięci zakarbuj, zatnij:
 
„Oto teraz w prochu zasnę – z prochu wstanę w dzień ostatni”...
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
Napojony smutkiem, zamyślony i o świecie niewiedzący idzie wędrowiec miastem. A ono głuche. W głównej ulicy tu i ówdzie rozmowa spóźnionych przechodniów, tu i ówdzie brama zamykana trzaśnie.
 
Kroki jego spadają na kamienny bruk, mechaniczne, nieważne. A przecież idzie wśród dobrze mu znanych murów. W blasku latarni wzrok zadumanego mógłby odczytywać napisy na sklepach. W tym, narożnym, kupiono mu trąbkę dziecinną, gdy był maleńki. Przy tamtym żegnał się z matką i siostrą, wyruszając na front.
 
A oto i dom, w którym przeżył chwile najłagodniejsze. Na drugiem piętrze okno jest otwarte. Ktoś na pianinie gra.
 
A teraz ciemność. To nie księżyc skrył się w obłokach. To ogarnął cię, wędrowcze, mrok Bramy Krakowskiej.
 
Zbudź się, zbudź, patrz dokoła! Za chwilę wejdziesz na rynek.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
Kamienie, kamienice,
 
ściany ciemne, pochyłe.
 
Księżyc po stromym dachu toczy się, jest nisko.
 
Zaczekaj. Zaczekajmy chwilę –
 
jak perła
 
upadnie w rynku miskę –
 
miska zabrzęknie.
 
 
 
W płowej nocy,
 
po kątach nisz głębokich
 
po bram futrynach i okien
 
załamany,
 
bez mocy,
 
cień fiołkowy uklęknie.
 
 
 
Gwiazdy żółte, które lipcowy żar ściął,
 
lecą – kurzawą – lecą,
 
firmament w złote smugi marszczą,
 
za Trybunałem
 
na ślepych szybach świecą
 
cichym wystrzałem.
 
 
 
Noc letnia czeka cierpliwie,
 
czy księżyc spłynie zabrzęknie,
 
czy zejdzie ulicą Grodzką w dół.
 
On się srebrliwie rozpływa
 
w rosie porannej, w zapachu ziół.
 
 
 
Jak pięknie!
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
No, do ranka jeszcze daleko, choć w lipcu świty są tak wczesne. Możesz jeszcze długo tu stać i chłonąć nocne uroki.
 
Rynek. Tu dom Acerna, tu kamienica Sobieskich. A ot i narożnik ze lwami z kamienia. Tu chodziłeś do szkoły. Pamiętasz, bo jakżeby nie pamiętać! Toż to tu właśnie, a nie gdzie indziej przeżyłeś pierwszą chwilę poezji, wieczorem, słuchając starego miasta.
 
Zamień wspomnienie w wiersz. Same pojęcia: wspomnienie i poezja są sobie bardzo bliskie.
 
Oto wiersz:
 
 
 
Niebo odmienia się, choć wieczór nie ścichł,
 
wiatr jeszcze szepce, nim uśnie.
 
Niebo fioletem szeleści.
 
Wiatr – już nie wiatr – uśmiech.
 
 
 
Z ulicy Dominikańskiej śpiew chóru
 
dziewczęta chwalą Marię.
 
Z Archidiakońskiej do wtóru
 
samotnych skrzypiec arie.
 
 
 
Domów muzyczne milczenie
 
złączone z tęczy łukiem
 
na czoło kościoła promieniem
 
opada, jak pukiel.
 
 
 
A teraz ktoś ciszę napiął,
 
bije w nią pięścią ze spiżu.
 
Dzwon wieczorny
 
mocą metalu kapiąc
 
zaczyna grać pod kościelnym krzyżem:
 
 
 
raz – i dwa – i trzy – – –
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
 
Wędrowcze, nic tylko księżyc i domy, wiatr i kościoły, gwiazdy i doły ulic. Idziesz, idziesz, jeszcze jedną mijasz bramę, pniesz się w górę zaułkami podzamcza, stajesz przed niskim łukiem. Łuk jest w kratach, a nad nim błyszczą liktorskie rózgi i topory. Minąłeś kraty, dziedzińce zamkowe, przeszedłeś u stóp baszty księcia Daniela.
 
Jesteś w zamkowej kaplicy. Klęknij. Skarbiec to i serce Lublina, miasta Jagiellońskiego.
 
 
 
W kościoła oknie na płask
 
błysnął wodą stojącą księżyca blask.
 
 
 
W ciemnem wnętrzu jest smugą białawego szkliwa.
 
Nie wiadomo jak taka barwa się nazywa.
 
Chodzi, chodzi w ciemnościach
 
ruchomy światła korytarz,
 
jakby noc palcem srebrnym wodziła niebieska
 
po gotyckich łuków smukłości
 
po freskach.
 
 
 
Dziecko tak palcem wodzi po książce, gdy czyta...
 
 
 
Tu skały malowane są tronem Dziewicy,
 
gdzie indziej zaś podwójny Chrystus ciemnolicy
 
w dwa kielichy odmierza wino.
 
 
 
Święci z pustelni, Mario surowa,
 
kwiaty kapiące z wnęk, odrzwi, nisz,
 
archaniele, pancerzem jasny – o czem w promieniu śnisz?
 
Jakie apokalipsy śnią się smokom, orłom?
 
 
 
Żadna trąba nie woła.
 
 
 
Księżyc palce swe cofa w mroku kościoła.
 
 
 
Za szybą migoce Orion.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - -
 
Były czary i dziwy. Minęły, zrobiło się codziennie, powszednio. Tylko ten księżyc...
 
Chyba czas już na ciebie. Trzeba zejść ulicą Zamkową w mrok zaułków, potem wynurzyć się z ciemności na ulicy Szerokiej, która naprawdę jest szeroka. A stąd, przez uśpione przedmieście nogi same poniosą cię, nocny wędrowcze, w daleki świat. Porzucisz mury dobrze ci znane z czasów, gdyś biegał tu za drewnianym kółeczkiem, z czasów, gdy zachwyconymi oczyma patrzyłeś na tłumne procesje Bożego Ciała, gdy każda noc wigilijna była bardziej srebrna niż w bajkach.
 
A teraz?
 
Ludzi tamtych już nie ma, ni czasu tamtego. Ale, wędrowcze, cień towarzyszy ci, jak zawsze i noc jest ulana ze srebra poświaty. Opuśćże to miasto z pogodą w sercu, tak, jak je witałeś.
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - -
 
Chorągiewka na dachu śpiewa,
 
bladej gwiazdy wypełza pająk.
 
Latarnie w czarnych drzewach,
 
kołyszących się, mrugają.
 
 
 
Ciepła woń płynie z piekarń,
 
a cisza z zamkniętych bram.
 
Gdyby pies na dalekiem przedmieściu nie szczekał,
 
byłbyś – jak nigdy – sam.
 
 
 
Sam, może jeszcze z rzeczułką,
 
której nie słychać,
 
choć w taką jasną noc z lazuru
 
i ona – niebios kochanka –
 
od zmierzchu aż do ranka
 
na pewno wzdycha
 
wśród murów...
 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - -
 
Dobranoc, miasto stare, dobranoc. Drogi białe wychodzą stąd na północ, zwężają się w ścieżyny, ścieżyny rozlewają się w drobne strużki steczek. Wędrowiec jest już tylko ciemnym punkcikiem na jednej z nich. Zniknął za wzgórzem.
 
Dobranoc, miasto,
 
dobranoc...
 
„Poemat o mieście Lublinie” Józefa Czechowicza powstał w 1934 roku.





Informujemy, iż w celu optymalizacji treści na stronie, dostosowania ich do potrzeb użytkownika, jak również dla celów reklamowych i statystycznych korzystamy z informacji zapisanych w plikach cookies na urządzeniach końcowych użytkowników. Pliki cookies można kontrolować w ustawieniach przeglądarki internetowej. Korzystając z naszej strony, bez zmiany ustawień w przeglądarce internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies, opisaną w Polityce prywatności.