Przypominamy: Ewa Kurek - ROSJI ROZUMEM NIE POJMIESZ - 4
data:21 maja 2012     Redaktor: Barbara Chojnacka

Co oznacza chrzest? Czy jest to tylko polanie głowy wodą? Kolejne różnice między polską a rosyjską cywilizacją przedstawia i wyjaśnia dr Ewa Kurek. Zapraszamy do lektury!





Wizerunek św. Augustyna pędzla Simone Martiniego, foto: wikipedia

Chrześcijaństwo od pierwszych dziesięcioleci po Chrystusie rozwijało się równolegle w dwu kręgach: kręgu kultury łacińskiej (Rzym) i kręgu kultury greckiej (Bizancjum- Konstantynopol zwany drugim Rzymem). W roku 395 nastąpił polityczny podział imperium rzymskiego na wschodnie i zachodnie, zaś około roku 1000 w kręgu rzymskim ukształtowała się cywilizacja zachodnia (zachodniego chrześcijaństwa), a w kręgu bizantyjskim cywilizacja prawosławna (wschodniego chrześcijaństwa).


Na pozór wydawać się może, że niedorzecznym jest szukanie zrozumienia współczesnej Rosji i Polski w czasach, gdy obu naszych krajów nie było jeszcze na mapie świata, a kierunki rozwoju myśli wytyczały odległe od granic Polski i Rosji stolice Rzym i Bizancjum. Polska przyjęła chrzest z Rzymu w roku 966. W roku 988 Ruś przyjęła chrzest z Bizancjum. Należy w tym momencie postawić sobie pytanie, co dla rodzących się państwowości w praktyce oznaczało przyjecie chrztu? Czy tylko polanie głów wodą?


Nie tylko. Przyjęcie chrztu z Bizancjum lub Rzymu oznaczało przyjęcie całego dorobku jednego lub drugiego kręgu cywilizacyjnego. W wypadku Polski przyjęcie chrztu z Rzymu oznaczało przyjęcie alfabetu łacińskiego, rzymskiego prawa i administracji oraz myśli filozoficznej, społecznej i teologicznej Rzymu. Podobnie w wypadku Rusi, dla której przyjęcie chrztu z Bizancjum oznaczało przyjęcie dla Rusinów alfabetu zwanego cyrylicą, administracji w stylu azjatyckim, poznanie i przyjęcie za własny bizantyjskiego dorobku myśli teologicznej oraz określonego stylu sprawowania władzy.


Poprzez chrzest z Rzymu, dorobek pierwszego tysiąclecia zachodniego chrześcijaństwa Polacy uznali z czasem za własny i włączyli się w jego rozwój. Podobnie, poprzez chrzest z Bizancjum, za własny dorobek pierwszego tysiąclecia chrześcijaństwa wschodniego uznali Rusini. Dlatego trudno zrozumieć współczesne relacje polsko-rosyjskie bez sięgnięcia do czasów, gdy wprawdzie przyszli Polacy i Rosjanie wiedli jeszcze spokojne życie w nieprzebytych puszczach, ale gdzieś na krańcach ówczesnego świata, w Rzymie i Bizancjum, szykowano dla nich pakiety norm zachowania i prawa na następne tysiąclecie.


Jak wspomniałam wyżej, w osobach dwóch wielkich myślicieli, św. Augustyna i św. Grzegorza Nysseńczyka, wiek IV wytyczył kierunki rozwoju obu kręgów cywilizacyjnych chrześcijaństwa. W telegraficznym skrócie ich myśli przedstawiają się następująco:














Wiek IV - Św. Augustyn


chrześcijaństwo zachodnie

Wiek IV - Św. Grzegorz  Nysseńczyk


chrześcijaństwo wschodnie


W centrum uwagi człowieka   na równi z Bogiem postawił osobę ludzką (personalizm)


W centrum uwagi człowieka   jest Bóg


Drogą do Boga jest miłość społeczna;człowiek ma obowiązek używać rozumu: ma wolną wolę, odpowiada za swoje czyny i jest stworzony do   życia społecznego; życie rodzin i i narodów ma być oparte na prawie;   sprawowanie władzy jest przywilejem ale także odpowiedzialnością za poddanych


Wiedza nie jest jedyną drogą do Boga; mistyczne poznanie Boga   jest równorzędne z poznaniem rozumowym; dążenie rozumu do wolnej wiedzy jest   zgodne z wiarą chrześcijańską tylko wtedy, gdy porusza się w granicach   wytyczonych przez dogmaty



Myśl ludzka musi być wolna



Rozum nie zasługuje na wolność[1]



Drugim momentem w dziejach kształtowania się odrębnych mentalności narodów kręgu zachodniego i kręgu wschodniego, który jest jednocześnie kontynuacją kierunków wytyczonych przez Grzegorza Nysseńczyka i Augustyna, jest znaczący rok 529, w którym:










MONTE CASSINO r. 529


chrześcijaństwo zachodnie


ATENY r. 529


chrześcijaństwo wschodnie


W 529 roku na wzgórzach   Monte Cassino osiadł z braćmi mnich św. Benedykt, twórca pierwszej w dziejach świata konstytucji (zakonnej), która:


Określa prawa i obowiązki wspólnoty ludzi;


Tworzyła podwaliny do rozumnego zarządzania zasobami ludzkimi - rozdzielenie pracy według zamiłowania i kompetencji;


Nadała pracy ludzkiej (umysłowej i fizycznej) najwyższą rangę świętości.



W 529 roku, po 900 latach istnienia w Atenach z rozkazu cesarza Justyniana została zamknięta Akademia   Platońska - ośrodek wolnego rozwoju myśli ludzkiej. W Codex Iustinianum tak oto cesarz wyłożył intencje zamknięcia  Akademii: "aby odtąd nigdy w Atenach nie wykładano filozofii ani nie wyjaśniano praw". Zamknięcie Akademii uznać należy za symbol zamykania się Wschodu dla wolnej myśli ludzkiej.



Już tylko na podstawie przedstawionych wyżej tabel widzimy, że drogi kręgów chrześcijaństwa zachodniego i wschodniego tak naprawdę rozeszły się w IV wieku, a na dobre w wieku VI. Podczas gdy zachodnie chrześcijaństwo nie widziało powodów do ograniczania myśli ludzkiej, a w centrum uwagi obok Boga postawiło osobę ludzką, czyli człowieka, którego droga do Boga prowadzi poprzez budowanie opartego na prawie życia społecznego, w centrum uwagi chrześcijaństwa wschodniego pozostał Bóg, do którego prowadzą dwie równorzędne drogi: rozumowa i mistyczna, aczkolwiek rozum ludzki na wolność nie zasługuje?


Polakom klasztor na Monte Cassino kojarzy się przede wszystkim ze zdobyciem przez II Korpus Polski gen. Andersa w dniu 19 maja 1944 roku bronionej przez Niemców twierdzy (właśnie mija 70 rocznica!). Rzadko kto jednak wie, że około 1.500 lat wcześniej miejsce to odegrało ogromną rolę w kształtowaniu mentalności cywilizacji zachodniej, którą w 966 roku przyjęliśmy jako własną. Ponieważ założona na wzgórzach Monte Cassino wspólnota zakonna złożona z młodych chłopców powinna rządzić się określonymi prawami, jej założyciel św. Benedykt w roku 529 spisał prawa każdego z nich, obowiązki wypływające z rodzaju predyspozycji do wykonywanej pracy, określił sposób sprawowania władzy we wspólnocie, a pracy nadał rangę świętości. Św. Benedykt, uznany w XX wieku za patrona Unii Europejskiej, uczynił zatem kolejny krok w postulowanym przez Augustyna budowaniu opartego na prawie życia społecznego. Konstytucja benedyktyńska była pierwowzorem konstytucji państwowych i to na jej podstawie ponad tysiąc lat później w kręgach cywilizacji zachodniej powstały konstytucje regulujące życie państwowe: pierwsza na świecie- USA 1776; pierwsza w Europie - polska Konstytucja 3 Maja 1791.


W tym samym czasie prawo ustanowione przez cesarza Justyniana dla kręgu wschodniego stanowi, że odtąd nigdy prawo wyjaśniane nie będzie! Wolna myśl człowiecza była i jest po dziś dzień groźna dla despotów. Zamknięcie w 529 roku Akademii Platońskiej oznaczało w praktyce odcięcie się wschodniego chrześcijaństwa od dorobku starożytnych Greków i myśli Rzymu, ale przede wszystkim zwrot w kierunku Azji, jeśli chodzi o styl sprawowania władzy oraz podejścia do stanowienia prawa i wolności myśli ludzkiej.


Bizancjum, tak zwany drugi Rzym, czyli Konstantynopol, geograficznie leży u wrót Azji Mniejszej; położone nad cieśniną Bosfor, jest jedynym miastem rozciągającym się na dwóch kontynentach: Europie i Azji. Do roku 529 wydawało się, że chrześcijaństwo jest tym spoiwem, które połączy oba brzegi miasta. Rok 529 okazał się jednak momentem powstania wielkiej rysy. Bizancjum odrzuciło to, co europejskie i zwróciło się w stronę Azji.


Nasz kontynent po raz pierwszy nazwano Europą w starożytnej Grecji. Tam narodził się mit, którego bohaterką była żyjąca u wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego, czyli w Azji Mniejszej, księżniczka o imieniu Europa. Pewnego razu księżniczce przyśniła się ziemia "naprzeciw", która miała stać się jej własnością. Kilka dni później spacerującą dziewczynę porwał ogromny biały byk, który wyznał, że jest Zeusem, czyli bogiem bogów. Uprowadzona przez Morze Śródziemne do "ziemi naprzeciw" księżniczka Europa połączyła się z Zeusem i zrodziła szlachetnych synów. Tak powstał nowy świat boskiego pochodzenia, nowy kontynent "naprzeciw" Azji. Europa od czasów starożytnych przedstawiana była jako szlachetna, miłująca wolność wspaniała dama. Grecy, rzec można pierwsi Europejczycy, przeciwstawiali siebie barbarzyńcom z Azji, którzy podlegali władzy tyranów. Przy wszystkich trudnościach ze zdefiniowaniem pojęcia "Europa" wyraźne jest jedno przeciwstawienie, sięgające poglądów starożytnych Greków: Europa to wolność i gotowość do walki o nią, Azja zaś to gotowość do zaakceptowania despotyzmu za cenę dobrobytu i bezpieczeństwa. W tym sensie rok 529 był dla Bizancjum zwrotem w kierunku Azji.


Zastanawiamy się dziś, dlaczego we współczesnej Rosji ponad 60% rosyjskiej elity uważa cenzurę za pożyteczny element życia społecznego i politycznego; dlaczego we współczesnej Rosji rozum nie zasługuje na wolność; dlaczego w Rosji ginie najwięcej dziennikarzy na świecie; dlaczego Rosja zawsze wybierała sobie na władców tyranów: carów białych, carów czerwonych, a teraz "cara" Putina. Zastanawiamy się też, dlaczego Rosjanie, jak powiedział reżyser Michałkow, nie potrafią żyć według ustalonych reguł; nie czują się odpowiedzialni za śmierć polskich oficerów w Katyniu, dlaczego kłamią w sprawie Smoleńska, dlaczego?


Pytania można mnożyć bez końca. Odpowiedź znajdujemy u cesarza Justyniana i Grzegorza Nysseńczyka. Tak jak przed wiekami, także dziś w Rosji rozum nie zasługuje na wolność, a Rosjanie nie potrafią żyć zgodnie z prawem, bo wyjaśnianie praw w ich kręgu cywilizacyjnym było od zawsze surowo wzbronione. Jeśli chcemy zatem pojąć współczesną Rosję rozumem, musimy prześledzić zarówno bagaż jej doświadczeń, jak i określić pakiet pojęć religijnych, prawno-moralnych i politycznych, które otrzymała przyjmując w 988 roku chrzest z Konstantynopola, bowiem wszystkie one złożyły się na jej obecny kształt. Innej drogi nie ma.






[1]W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1970, T. I, s. 176-178; M. Jacniacka, Grzegorz z Nysy, w: "Encyklopedia katolicka", Tom VI, str. 317-319; M. Krąpiec, Z. Zdybicka, Augustyn, w: "Encyklopedia katolicka", Tom I, str. 1087-1114.


Zobacz równiez:





Informujemy, iż w celu optymalizacji treści na stronie, dostosowania ich do potrzeb użytkownika, jak również dla celów reklamowych i statystycznych korzystamy z informacji zapisanych w plikach cookies na urządzeniach końcowych użytkowników. Pliki cookies można kontrolować w ustawieniach przeglądarki internetowej. Korzystając z naszej strony, bez zmiany ustawień w przeglądarce internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies, opisaną w Polityce prywatności.